Yerin ruhunu yansıtan bir kültür varlığı olarak ahmetmuhip dıranas evi ve yeniden işlevlendirilmesi için öneriler

Abstract

Koruma disiplininde 20. yüzyıl sonlarına doğru ortaya çıkan somut ve somut olmayan kültürel miras ayrımı ile mekânın yalnızca fiziksel değil aynı zamanda sosyal ve kültürel boyutu olan bir "yer" olduğu gündeme gelmeye başlamıştır. Antik Roma'ya dayanan "Yerin Ruhu (Genius Loci)" kavramı ise bu ayrımdan sonra koruma anlayışında gündeme gelmiştir. 21. Yüzyıl başında "yer"in insanı etkileyen ve ondan etkilenen bir ruhu, karakteristiği olduğu çeşitli bildirge ve tüzüklerde tartışılan bir düşünce olmuş, böylece koruma anlayışı yalnızca somut bir olgu olmaktan öteye geçmiştir. Türk edebiyatının önemli isimlerinden biri olan yazar Ahmet Muhip Dıranas, Cumhuriyet döneminde şiirleri, yazıları ve oyunları ile ön plana çıkmış bir sanat ve düşünce insanıdır. Daha çok şair kimliğiyle tanınan Dıranas, yaşamının büyük bir bölümünü Ankara'da ve memleketi Sinop'ta geçirmiştir. Sinop'un Erfelek ilçesine bağlı Salı köyünde çocukluğunun bir kısmını geçiren Dıranas, emeklilik yıllarını memleketinde geçirmek için köyüne bir sayfiye evi inşa ettirmiştir. Cumhuriyet şairi olan Dıranas'ın daha çok yaz aylarında eşiyle birlikte kaldığı bu ev, hem yöredeki geleneksel kırsal mimarinin özelliklerini taşıması hem de çağdaş tasarımın izlerini barındırması açısından mimarlık alanında büyük önem arz etmektedir. Türkiye'nin kuzeyinde Karadeniz kıyılarında bulunan Sinop, tarihöncesi çağlardan beri birçok uygarlığa ve yerleşime ev sahipliği yapmış oldukça önemli bir bölgedir. Türkiye'de geleneksel mimari yok olma sürecinde iken ve mimari değişim hızla gerçekleşirken 1964 yılında Sinop kırsalında inşa edilen Ahmet Muhip Dıranas'ın yazlık evi, geleneksel bilgi ile çağdaş tasarımı bir araya getiren kayda değer bir mimarlık örneği olmuştur. Dıranas evi, yere saygılı ve çağdaş bir mimari tasarıma sahip olması bakımından mimarlık alanında; yazarın yaşamına ve eserlerine şahitlik eden, ilham veren bir mekân olması açısından da kültür, sanat ve edebiyat alanında oldukça önemli bir yer edinmektedir. Bu çalışmada, Sinop kırsalında âtıl halde bulunan ve bir edebiyatçının yaratıcılığına tanıklık etmiş, doğanın insan üzerindeki ilham verici varlığına eklemlenmiş, kısacası özgün bir "ruha" sahip olduğunu söyleyebileceğimiz Dıranas evini belgelemek ve kültür-sanat dünyasına kazandırmak amaçlanmıştır. Yöntem olarak araştırmanın ilk aşamasında Dıranas evine dair yerel ve ulusal basında yayınlanmış haberler incelenmiştir. Ardından şair üzerine gerçekleştirilmiş yayınlar, tez ve makaleler incelenerek literatür taraması yapılmıştır. Çalışmaya veri sağlaması açısından Dıranas'ın kültür ve sanat dünyasına kazandırmış olduğu çeşitli eserler irdelenmiş, bu kaynaklar ışığında yazarın yaşantısı ve düşünce dünyası hakkında bilgi sahibi olunmaya çalışılmıştır. Çalışma kapsamında ilgili Koruma Bölge Kurulu arşivindeki belgeler taranmış, günümüzde kültür varlığı olarak tescilli olmayan yapı hakkında veri toplanmıştır. Yapının ayrıntılı belgelenmesi 2023 bahar ve yaz aylarında yapılan alan çalışmalarıyla tamamlanmıştır. Söz konusu belgeleme için sahada yapılan konvansiyonel ölçümler ve fotoğraflama dışında LiDAR teknolojisinden faydalanılarak yapının fiziksel varlığının sanal ortama aktarımı gerçekleştirilmiştir. Erfelek ilçesinin Ahmetmuhipdıranas (eski adıyla Karaoğlu) köyünde bulunan ev, Dıranas'ın hayatının belli bir dönemine tanıklık etmiş olup eserlerini ortaya koyduğu önemli mekanlardan biridir. 1964-1965 yılları arasında inşa edildiği bilinen ahşap konut, hem bulunduğu doğal çevre itibariyle hem de bölgenin geleneksel konut mimarisinden ayrışan özellikleri ile oldukça öne çıkan bir kültür varlığıdır. Yöredeki kırsal mimarlık eserlerinden cephe tasarımı, pencere boyutları ve planimetrisi itibarıyla farklılaşan Dıranas evi, bulunduğu konuma ve çevresindeki yapılara göre oldukça farklı görünümü ile ilk bakışta birçok insanın dikkatini çeker. Cumhuriyetin ilk yıllarında 20. Yüzyılın ikinci yarısında inşa edilen Dıranas evi, Sinop kırsalına ve Cumhuriyet dönemi mimarlığına kazandırılmış çok önemli bir mimarlık eseridir. Öte yandan Dıranas evinin yapım sistemi ve malzemesi bakımından yöredeki geleneksel mimarlık eserlerinin özelliklerini taşıdığı tespit edilmiştir. Dıranas evinin inşasında yoğunluklu olarak Erfelek bölgesinde yaygın olan kestane ağacı kullanılmıştır. Bunun yanında gürgen ve kayın gibi birkaç farklı ağaçtan elde edilen malzeme ile inşa edilmiştir. Evin yapım sisteminde, yörede yaygın olan "çantı" tekniği olarak adlandırılan, ahşapların üst üste geçirilmesiyle oluşan ahşap yığma sistem kullanılmıştır. Zemin kat ve birinci kattan oluşan evin temeli doğal taşlarla yerden yükseltilmiştir. Su ve nemden etkilenmemesi amacıyla taş ayaklar üzerine oturtularak zemin seviyesinden yükseltilen yapının altında böylece hava sirkülasyonu sağlanmıştır. Dıranas evinin zemin katında salon, çalışma odası, mutfak mekanları mevcutken; asma kat olarak tasarlanmış birinci katta iki adet oda mevcuttur. Dıranas evinde zemin kata yaşama alanları, üst kata yatak odaları yerleştirilmiştir. Dört cephesi de açık olan yapının zemin katında bir terası ve farklı cephelere bakan balkonları vardır. Sonuç olarak yapım sistemi ve malzemesi bakımından geleneksel mimarinin özelliklerini taşıyan yapının Türk evinde görülen plan şemaları tekrar edilmeden tasarlandığı ve böylece Dıranas evinin planimetrik şeması itibarıyla Sinop kırsalına bir yenilik getirdiği tespit edilmiştir. Yakın geçmişimize tarihlenen barınma mekanlarına özgün bir örnek olan Dıranas evi, günümüzde terk edilmiş ve yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmış bir kültür varlığıdır. Bu tez çalışması ile şair Ahmet Muhip Dıranas'ın hayatına ve eserlerine tanıklık etmesi sebebiyle miras değeri yüksek bu yapının geleceğe güvenle aktarılması ve hakkında farkındalık oluşturulması amaçlanmıştır. Tez çalışmasının sonucunda Dıranas evi için restorasyon projesi hazırlanmış ve yeniden işlevlendirme önerisinde bulunulmuştur.