Türk mimarisinde kervansarayların gelişimi: Orta Asya ve İran'da kervansaray mimarisi

Abstract

Orta Asya ve İran mimarisi, yüzyıllar boyunca gelişimini sürdüren kültürel, tarihi ve coğrafi etkilerin zengin bir birleşimi olarak ortaya çıkmıştır. Özellikle Asya kıtasının diğer kıtalar ile bağlantısını sağlayan ticaret yolları çevresinde şekillenen mimarlık anlayışı, Orta Asya ve İran mimarisine evrensel bir önem kazandırmıştır. Bu anlamda İpek Yolları ticaret ağı, Kral Yolu ticaret ağına ve Tütsü Yolu ticaret rotalarına bağlanabiliyordu. Kökenleri Asya Türk topluluklarına ve Pers imparatorluğuna uzanan bu mimari miras, daha sonra İslami sonrası ilkelerle dönüşüm kazanarak, kendine özgü bir mimari gelenek inşa etmiştir. Her iki coğrafyada da dini, askeri ve sivil mimari anlamında anıtsal ve tahkimatlı eserler inşa edilmiştir. Özellikle saray, kervansaray, kale, köşk, cami gibi yapılar öne çıkan eserler arasındadır. Dahası; bu mimari türlerin kamu yapı niteliğinde tasarlanmış olması, toplumun ve siyasi otoritenin kültürel kimliğini temsil etmesi açısından da önemli görülüyordu. Yapılan bu çalışmada; yaklaşık olarak MÖ 3-2. yüzyıllardan Orta Çağın gelişim evresine kadar geçen sürede (9-10.yy) inşa edilen farklı türdeki mimari eserlerin plan ve işlevsel gelişimleri araştırılmıştır. Bu mimari eserlerin, Orta Çağın gelişim sürecinden 13.yyıla kadar geçen dönemde inşa edilen kervansaraylar üzerindeki etkisi incelenmiştir. Kronolojik bir sıralama ile bakıldığında çalışmanın ilk bölümünde; Asya kıtası ve İpek Yolları güzergahlarının sınırları ele alınmıştır. Bunun yanı sıra bu geniş coğrafya içerisinde, Türk kültür tarihinin genel özellikleri ile Neolitik yerleşimlerin aşamaları da anlatılmaktadır. İkinci bölümde; Türk mimarisinde ortaya çıkan kervansarayların nasıl tanımlandığı, plan kurulumları, işlevsel özellikleri ve inşa edildiği yerlerin topografyası üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde; Orta Asya ve İran kervansaraylarının gelişimine model olan yapı türlerinden bahsedilmiştir. Ayrıca somut bir değerlendirme yapılmasının mümkün olduğu kervansarayların tanımı ve plan özellikleri, katalog halinde verilmiştir. Dördüncü bölüm; Orta Asya ve İran'daki kervansarayların, çok boyutlu biçimde karşılaştırılması ve değerlendirilmesine ayrılmıştır. Bu bölümde kervansarayların ayrışan ve benzeşen unsurları üzerinde de durulmuştur. İpek Yolları üzerindeki kervansarayların; Kırgızistan'da vadi tipi, Türkmenistan ve Özbekistan'da çöl tipi, İran'da ise ova tipi yapılar olduğu anlaşılmaktadır. Kervansarayların, Ahameniş ve Sasani dönemi posta istasyonlarından (çaparhane), Kuzey ve Doğu Asya'daki avlulu Türk konut ve saray mimarisinden, Orta Asya ve İran'daki saray, kale ve ribat yapılarından etkiler taşıdığı kanaatine varılmıştır. 10-13. yüzyıllar arasında inşa edilen Orta Asya ve İran'daki kervansarayların, günümüze periyodik onarımlar ile ulaştığı da görülmektedir. Daha erken yüzyıllarda yerel topluluklar tarafından inşa edilmiş olan kervansarayların Gazneli, Karahanlı ve Selçuklu gibi Türk devletleri döneminde de kullanımına devam edildiği bilinmektedir. Sonuç olarak; konu çerçevesinde inceleme ve değerlendirmesi yapılan kervansarayların, kamusal bir ihtiyacın karşılanması amacı ile inşa edildiği düşünülmüştür. Ancak Orta Çağın gelişiminden sonra; özellikle Türk devletleri ve imparatorlukları döneminde, kervansarayların hem bir ihtiyacın gereği hem de siyasi otoritenin bir temsili olarak inşa edildiği açıkça anlaşılmaktadır. Bununla birlikte; kültürlerin, fikirlerin ve ticari etkileşimin yayılmasında, kervansarayların önemli bir rol oynadığı düşünülmektedir.