Maltepe dolgu alanından Orhangazi şehir parkına kamusallığın mekansal üretimi

Abstract

Kamusallık kavramı, neredeyse batılı uygarlık tarihine denk geçmişi boyunca; iktidar, toplum, birey, zaman ve mekan ilişkilerinin güdümünde sürekli yeniden üretilen, çok boyutlu, karmaşık çok-disiplinli biçimde ele alınmayı gerektiren bir kavramdır. Sosyolojiden siyasete, hukuktan ekonomiye birçok farklı disiplin kamusallık kavramı üzerine çalışmakta fakat bu çalışmalarda kamusallığı ele alış biçimleri inceleyen disiplinin ilgi odağına, kullandığı kavram setlerine, yöntemlere ve kabullere bağlı olarak farklılaşmaktadır. Bu durum bilimsel üretim sürecinde kamusallığın farklı bağlamlara parçalanıp modern akademik disiplinlerin çizdikleri sınırlar içine hapsolmasına neden olmakta ve sonuçta birbirleriyle ilişkilenemeyen bilgi yığınlarından oluşan, kompartmanlaşmış bir literatür ortaya koymaktadır. Hem kent olgusunun tarihsel gelişimi hem de günümüz kentleri açısından son derece önemli olan kamusal mekanlar; uygulamalı mekansal disiplinler olan şehir planlama ve kentsel tasarımın başlıca çalışma konularından birini oluşturmaktadır. Kent, mekan ve kamusallık olgularını beraber ele almayı gerektiren bu konu; canlı ve cansız tüm aktörler ve süreçlerin yarattığı ilişkiler güdümünde sürekli yeniden üretilen değişkenlere sahiptir ve Jane Jacobs'ın deyimiyle örgütlü karmaşık bir problem tanımlamaktadır. Disiplinlerarası bir yaklaşımın benimsendiği şehir planlama ve kentsel tasarımın böyle bir problemle uğraşma becerisini sorgulamak, bu çalışmanın öncelikli amacını oluşturmaktadır. Sorgulamaya örnek teşkil etmesi amacıyla 2011 yılında alınan plan değişiklik kararı ile İstanbul'un Maltepe sahilinde inşa edilen dolgu alanı seçilmiştir. Bu doğrultuda çalışmanın literatür tartışmasının yapıldığı bölümde öncelikle kamusallık kavramı ele alınmıştır. Farklı disiplinlerin kavramın farklı boyutları arasındaki ilişkileri kopararak oluşturduğu bağlamlar dahilinde, kamu olarak nitelendirilen aktörlerin, aktörlerin kolektifliklerinin, kamusallık üretiminin nelere denk geldiği, nasıl ele alındığı incelenmiştir. Ardından planlama ve kentsel tasarımın kent ve kamusallık problemlerine yaklaşımını temsil ettiği düşünülen; kamusal mekanın kamusallığını değerlendirme modelleri irdelenmiş, bu modeller kapsamında kamusallığı tanımlayan kriterler sorgulanmıştır. Literatür tartışmasının sonucunda, modellerde kullanılan kriterlerin kamusallığın farklı bağlamlarından hangileri ile nasıl ilişkilendiği ve ilişkilenemediği ortaya koyulmuştur. Maltepe örneğinde, dolgu alanının plan kararından inşaatına kadar olan süreç, politik kamusallık bağlamında kırılma yarattığı düşünülen 1 Mayıs 2018 etrafında oluşan tartışmalarla birlikte örnek olay incelemesine konu edilmiştir. Sürecin, kamusallığın farklı bağlamları adına çıktıları ortaya koyulmuş, planlamanın süreçteki rolü ve kamu otoritesi ile olan araçsallığa dayalı ilişkisi irdelenmiştir. Saha çalışması kapsamında bugün kullanımda olan adıyla Orhangazi Şehir Parkı'nda yapılan gözlemler, kamusallık değerlendirme modellerinde kullanılan kriterler doğrultusunda değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde yapılan tartışmalarda Maltepe örneğinin, dolgu alanı olarak fiziksel inşası ve kamusal mekan olarak kullanım süreçlerinde tespit edilen ve kamusallığın farklı bağlamlarına işaret eden bulguların ilişkisizliği ortaya koyularak; planlama ve kentsel tasarım için kent ve kamusallık olgularını, farklı boyutları ile birlikte ilişkisel biçimde ele alacak yeni bir epistomolojik yaklaşım ihtiyacına ve bu ihtiyaca binaen getirilen bazı önerilere yer verilmiştir.