Galata'da art nouveau etkili eklektisist büro ve banka yapıları (1900 - 1930): Mevcut durumlarının özgünlük bağlanmında incelenmesi

Abstract

19. yüzyılda Sanayi Devrimi'nin etkisiyle yaşanan köklü sosyo-ekonomik dönüşümler, Osmanlı İmparatorluğu'nun Batı ile olan ticari ve kültürel ilişkilerini derinleştirmiş; bu bağlamda Galata, imparatorluğun uluslararası ticaret ve finans merkezi konumuna yükselmiştir. Bu dönüşüm yalnızca ekonomik yapıyı değil, kentsel morfolojiyi ve mimari dili de doğrudan etkilemiş; teknolojik yenilikler ve değişen toplumsal ihtiyaçlar, bölgenin fiziksel dokusunda köklü bir dönüşüm yaratmıştır. Tarihi Ceneviz surlarının kaldırılmasıyla açığa çıkan alanlar, 20. yüzyılın başlarında özellikle yabancı sermayeli bankerler ve şirketler tarafından değerlendirilmiş; bu süreçte, ağırlıklı olarak yabancı ve Levanten mimarlar eliyle çok sayıda banka ve büro yapısı inşa edilmiştir. Üslupsal ve tipolojik açıdan Batı etkisinde şekillenen bu yapılar, Sanayi Devrimi'nin sunduğu yeni yapı malzemeleri ve modern yapım teknikleriyle inşa edilmiş; devrimin yarattığı kaotik ortamın mimarideki yansıması olan eklektisist yaklaşımla birlikte, bu karmaşıklığa tepki olarak doğan Art Nouveau üslubunun biçimsel özelliklerini de bünyesinde barındırmıştır. 20. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilen bu yapılar, dönemin mimari yaklaşımlarını, yapım teknolojilerini ve toplumsal ihtiyaçlarını yansıtmaları bakımından belge niteliği taşımaktadırlar. Ancak Galata, yüzyıllardır sürdürdüğü ticari kimliğini; liman ticaretinin gerilemesi, yabancı sermayenin bölgeden çekilmesi, dar sokak dokusunun çağdaş ulaşım ihtiyaçlarını karşılayamaması ve süregelen kentsel dönüşüm politikaları nedeniyle 21. yüzyılda büyük ölçüde yitirmiştir. Bu dönüşüm sürecinde, bir dönemin gözde büro ve banka yapıları; gelişen teknolojiye ve değişen kullanıcı ihtiyaçlarına uyum sağlayamayarak terk edilmiş, bir süre atıl kalmış ve zamanla yoğun yeniden işlevlendirme ile restorasyon müdahalelerine konu olmuştur. Günümüzde çoğunlukla turizm ve konaklama işlevleriyle yeniden değerlendirilen bu yapıların dönüşüm süreci, özgün mimari niteliklerinin ne ölçüde korunabildiğine dair önemli bir sorgulamayı gündeme getirmektedir. Bu çalışma, Art Nouveau'nun etkili olduğu 1900–1930 yılları arasında inşa edilen Hezaren Han, Tütün Han, Minerva Han, Çinili Rıhtım Han, Merkez Rıhtım Han, Karaköy Palas ve T.C. Ziraat Bankası Karaköy Şubesi olmak üzere, dönemin teknolojik ve sosyo-ekonomik koşulları doğrultusunda şekillenmiş nitelikli büro hanı ve banka yapılarını kapsamaktadır. Çalışma kapsamında bu yapılar; özgün mimari nitelikleri, geçirdikleri fiziksel ve işlevsel dönüşümler ile yakın dönem restorasyonları doğrultusunda karşılaştırmalı olarak incelenerek; müdahale kararları ile özgünlük düzeyi arasındaki ilişkiyi değerlendiren çok katmanlı bir okuma sunmaktadır. Çalışmada, literatür taramasına dayalı olarak hazırlanan karşılaştırmalı analiz tabloları aracılığıyla yapıların özgün ve mevcut durumları sistematik biçimde ele alınmış; gerçekleştirilen müdahalelerin özgünlük değerleri üzerindeki etkileri irdelenmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda, Galata Bölgesi'ndeki erken 20. yüzyıl Batılı mimari üsluplarını yansıtan büro ve banka yapıları için sürdürülebilir koruma stratejilerinin geliştirilmesi ve yapıların belgelenerek özgünlük durumlarının tespitine yönelik literatüre özgün bir katkı sunulması amaçlanmaktadır.