Afet sonrası geçici barınma birimlerine yönelik tasarım ve değerlendirme parametrelerinin belirlenmesi: İyileştirme temelli öneriler

Abstract

6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremler, afet sonrası geçici barınma çözümlerinin yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda sosyopsikolojik, ergonomik, çevresel boyutlar gibi çok katmanlı yaklaşımlarla ele alınması gerektiğini bir kez daha ortaya koymuştur. Geçici barınma birimlerinin mevcut durumunun kullanıcı ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kaldığı bu süreçte, barınma mekânlarının sadece "barınacak bir yer" olmanın ötesinde, iyileştirici ve sürdürülebilir yaşam koşulları sunması gerektiği anlaşılmıştır. Bu tez, afet sonrası kurulan konteyner kentlerdeki geçici barınma birimlerini, kullanıcı deneyimlerini temel alarak çok boyutlu bir yaklaşımla incelemekte ve bu alanların fiziksel, işlevsel ve duygusal gereksinimlere daha etkin bir şekilde yanıt verebilmesini sağlamak amacıyla kapsamlı bir tasarım ve değerlendirme parametreleri geliştirmektedir. Temel hedef, afet sonrası geçici barınma birimlerine yönelik Tasarım ve Değerlendirme Parametreleri (TADEP) belirlemek ve bu doğrultuda kısa, orta ve uzun vadeli iyileştirme temelli öneriler (İTEM) sunmaktır. TADEP modeli yalnızca literatürdeki parametrelere değil, aynı zamanda afetzedelerin deneyimleri ve uzman görüşlerine dayanan verilere dayanmaktadır. Bu kapsamda, kısa vadede Kahramanmaraş depremi sonrası edinilen deneyimler doğrultusunda acil ihtiyaçlara yanıt verecek ve Türkiye'nin sosyal yapısına uygun mekânsal organizasyonlar önerilmektedir. Orta vadede malzeme kullanımı ve detay çözümleri temelinde uygulanabilir ve etkili müdahale önerileri geliştirilmiş; uzun vadede ise geçici birimlerin sürdürülebilir barınma çözümlerine evrilmesini hedefleyen öneriler tanımlanmıştır. Tez sürecinde nitel ve nicel yöntemler bir arada kullanılmış; katılımcı tasarım yaklaşımı esas alınarak kullanıcıların sürece aktif katılımı sağlanmıştır. Çalışma: araştırma, keşif ve prototipleme olmak üzere üç temel aşamada yürütülmüştür. Araştırma aşamasında, PRISMA protokolüne uygun sistematik literatür taraması, Hatay ili özelinde yarı yapılandırılmış görüşmeler ve gözlemler ile dört turlu Delphi yöntemiyle uzman görüşleri toplanmıştır. Bu süreçte TADEP modeli yapılandırılmıştır. Keşif aşamasında, mevcut konteyner yapıların teknik ve mekânsal özellikleri değerlendirilmiş; kullanıcı sorunları ve ihtiyaçları tanımlanarak tasarım sürecine yön verecek veriler elde edilmiştir. Prototipleme aşamasında ise elde edilen bulgular doğrultusunda CAD ve dijital modelleme teknikleriyle üç boyutlu prototipler geliştirilmiştir. Tüm bu yönleriyle çalışma, afet sonrası geçici barınma birimlerinin tasarım ve değerlendirilmesine yönelik özgün bir yaklaşım sunmakta hem teorik hem de saha temelli verileri sentezleyerek kapsamlı bir çerçeve ortaya koymaktadır. Mevcut literatürde geçici barınma birimlerine ilişkin çeşitli tasarım kriterleri ve stratejiler yer almakla birlikte, bu çalışmaların büyük bölümü teorik yaklaşımlara dayalıdır. Oysa bu çalışma, hâlâ konteyner kentlerde yaşamını sürdüren afetzedelerle gerçekleştirilen saha görüşmeleri, mekânsal tespit çalışmaları ve çok aşamalı Delphi yöntemiyle uzmanlardan elde edilen veriler aracılığıyla, TADEP çerçevesini geliştiren ilk çalışmalardan biri olma niteliği taşımaktadır. TADEP çerçevesi; verimlilik, esneklik, iç mekânda konfor, ergonomik tasarım, güvenlik/emniyet, sağlık ve hijyen, mahremiyet, sürdürülebilirlik, evrensel tasarım ve estetik tasarım olmak üzere 10 ana kategori ve 42 alt parametreden oluşmaktadır. Her kategoriye yönelik müdahale senaryoları oluşturulmuş ve toplamda 91 iyileştirme önerisi geliştirilmiştir. İkinci özgün yön olarak araştırma yalnızca genel geçer, uzun vadeli çözümler sunmakla yetinmemekte; aynı zamanda afetin hemen ardından uygulanabilecek kısa vadeli müdahale önerilerinden başlayarak, orta ve uzun vadeye yayılan çok katmanlı çözüm önerileriyle mevcut geçici barınma modeline eleştirel bir katkı sunmaktadır. Ayrıca araştırma, deprem bölgelerinden biri olan Hatay ili İskenderun ilçesi özelinde yürütülmüş olup, hâlâ aktif olan konteyner kentlerdeki kullanıcı deneyimlerinden elde edilen güncel verilerin sistematik biçimde arşivlenmesi açısından da önemli bir kaynak niteliğindedir. Kullanıcı temelli ve veri odaklı yaklaşımıyla, geçici barınma birimlerinde yaşanan temel sorunların saptanmasına ve bu sorunlara yönelik uygulanabilir tasarım önerilerinin geliştirilmesine olanak tanımaktadır. Bu yönüyle tez, afet sonrası geçici mekân üretimine ilişkin ilk kullanıcı odaklı, çok katmanlı, güncel veriler ve müdahaleye açık değerlendirme çerçevesini sunarak literatüre önemli bir katkı sağlamaktadır. Araştırma kapsamında geliştirilen prototipler, kısa vadeli önerilerin uygulanabilirliğini test ederek mevcut konteyner yapıların kullanıcı konforunu artırarak iyileştirme potansiyelinin %49,5 olduğunu göstermiştir. Orta ve uzun vadeli senaryolar ise gelecekteki tasarım ve politika üretim süreçlerine yön verebilecek altyapılar sunmaktadır. TADEP çerçevesi, afet yönetimi bağlamında daha esnek, dirençli ve insan odaklı barınma modelleri geliştirilmesine katkı sağlayabilecek özgün bir referans modeli olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle TADEP hem akademik araştırmalar hem de uygulayıcı kurumlar için yol gösterici nitelik taşımakta; gelecekteki afet yönetimi ve barınma politikalarının şekillendirilmesinde sürdürülebilir bir model olarak önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Sonuç olarak, bu tez çalışması; bilimsel temelli, kullanıcı odaklı ve sürdürülebilir bir yaklaşımla geçici barınma birimlerine yönelik; afet sonrası barınma politikalarına rehberlik edecek yenilikçi bir model ile iyileştirmeler önermektedir. TADEP ve İTEM önerilerinin gelecekteki araştırmalara rehberlik etmesi ve afet yönetimi süreçlerinde politika yapıcılar ile tasarımcılar için bir referans noktası oluşturması beklenmektedir.