Ekonomik göstergelerin düzenleyici aracılık modeli ile analizi

Abstract

Bu çalışmada, Türkiye'nin son yirmi yıldaki ekonomik göstergeleri temel alınarak dış borç dinamikleri analiz edilmiştir. Türkiye ekonomisi, küresel ve yerel gelişmelerin etkisiyle dönemsel olarak büyüme gösterirken, çeşitli krizlerle birlikte daralmalar da yaşamaktadır. Bu dalgalanmaların açıklanmasında mevduat faiz oranları, Amerikan doları kuru ve serbest piyasa altın fiyatlarının rolü incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde gayrı safi milli hasıla, mevduat faizleri, Toptan Eşya Fiyat Endeksi (TEFE) ve Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE), ithalat ihracat rakamları, Amerikan doları paritesi ve serbest piyasadaki altın fiyatları pandemi öncesi ve sonrası dönemlerde incelenerek Türkiye ekonomisinin durumu genel hatlarıyla değerlendirilmiştir. Özellikle altın fiyatlarının 2005-2011 yılları arasında genellikle yatay yönlü seyrine karşın, pandemi sonrasında altın fiyatlarındaki dönemsel ani yükselişlerin etkileri incelenmiş, hangi süreçlerde ve ne ölçüde değişim gösterdiği tespit edilmiştir. Bu çalışmanın temel amacı, koronavirüs pandemisinin Türkiye ekonomisi üzerindeki etkilerini incelemektir. Pandeminin yarattığı olumsuz ekonomik sonuçların giderilmesine yönelik alınabilecek önlemler ve bu süreçte dikkate alınması gereken temel makroekonomik parametreler değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, pandemi öncesi ve sonrası dönemlerde Türkiye'nin dış borç düzeyindeki değişimler ve bu değişimlere etki eden faktörler ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Özellikle Amerikan doları ile dış borç arasındaki pozitif yönlü ilişkinin hangi aracı değişkenler üzerinden şekillendiği analiz edilmiştir. Yapılan analizler ile pandeminin uluslararası ticarete yansıyan etkileri, ithalat ve ihracatta yaşanan aksaklıklarla birlikte gayri safi yurt içi hasılada daralmaya yol açtığı görülmüştür. Pandemi sonrasında ise ithalat artış hızının ihracatı aşması, dış borç açığının daha da büyümesine neden olmuştur. Düzenleyicilik, aracılık ve düzenleyici aracılık analizleri kullanılarak ekonomik göstergeler arasındaki ilişkilerin yönü ve gücü değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, pandemi öncesinde etkili olan ekonomik faktörlerin pandemi sonrasında da aynı ölçüde etki gösterip göstermediği ortaya konulmuştur. Ayrıca etkinin düzeyinin düzenleyici aracılık analizi ile tespit edilmesi de çalışmanın temel analizlerinden birini oluşturmaktadır. İstatistiksel analizlerin uygulama aşamasında 2005–2024 yıllarına ilişkin veriler incelenmiş, Türkiye ekonomisinin genel bir görünümü ortaya konulmuştur. Veri setinin pandemi öncesi ve sonrası olmak üzere iki döneme ayrılması karşılaştırmalı analizlerin yapılabilmesine de olanak sağlamıştır. Sonuç bölümünde, pandeminin Türkiye ekonomisi ve dış borçlanma üzerindeki etkilerinin boyutu ortaya konulmuş; alınması gereken önlemler ile dikkat edilmesi gereken ekonomik göstergeler tartışılmıştır. Dış borcu etkileyen pandemi öncesi ve sonrası dönem farklılıkları, düzenleyici ve aracı değişkenler kullanılarak analiz edilmiş; ulaşılan sonuçlar Türkiye ekonomisinin genel dinamikleri çerçevesinde yorumlanmıştır.