Yok olma tehlikesi altında bulunan yerleşimlerdeki kültür varlıklarının korunmasına yönelik bir yöntem önerisi - Samsun Vezirköprü örneği

Abstract

Dünya genelinde yaygın biçimde görülen kırsal yerleşimlerin barındırdığı mimari ve kültürel değerlerin yeterince fark edilmemesi, bu alanların korunamamasına ve yüzyılların birikimiyle şekillenmiş geleneksel çevrelerin zamanla bakımsız kalıp yok olmasına neden olmaktadır. Kısıtlı imkânlarla şekillenmiş olan kırsal miras; geçmiş toplumların yaşam biçimlerini, geleneksel üretim yöntemlerini, yapı tekniklerini ve kültürel pratiklerini yansıtması bakımından büyük bir öneme sahiptir. Bu mirasın kaybı, yalnızca fiziksel yapıların yok olmasıyla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda toplumların tarihsel belleğiyle olan bağının zayıflamasına ve kültürel çeşitliliğin azalmasına yol açmaktadır. Gerek ulusal gerekse uluslararası düzeyde kırsal mirasın korunmasına yönelik pek çok öneri geliştirilmiş olsa da, yok olma riski taşıyan kırsal yerleşimlerin korunmasına dair alana özgü, sistematik ve bütüncül bir yöntemin eksikliği dikkat çekmektedir. Bu amaçla, tez çalışmasında "Kırsal Alan ve Yerleşimler", "Kırsal Miras ve Kırsal Mimarlık Mirası", "Kırsal Mimarlık Mirasının Korunması" ile "Uluslararası Alanda Kırsal Mimarlık Mirasına Yönelik Koruma Yaklaşımları" başlıkları kapsamlı bir biçimde ele alarak, kırsal yerleşimlerin karşı karşıya olduğu tehditlerin ortadan kaldırılması ve mevcut değerlerin geleceğe taşınabilmesi adına uygulanabilir bir koruma yaklaşımı geliştirilmiştir. Samsun ili Vezirköprü ilçesi, barındırdığı çok katmanlı arkeolojik, mimari ve doğal miras öğeleriyle, kültürel çeşitliliğin sürdürülebilirliği açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Ancak, bu mirasın büyük bir kısmı koruma bilincinin yeterince geliştirilememesi nedeniyle zaman içinde ya tahribata uğramış ya da tamamen kaybedilmiştir. Bu durum, bölgenin sahip olduğu kültürel zenginliğin yeterince görünür olmasını engellemiş, koruma ve tanıtım eksiklikleri nedeniyle değerlerin geniş kitleler tarafından fark edilmesini güçleştirmiştir. Oysa söz konusu coğrafya, çok katmanlı tarihsel yapısıyla dikkate değer bir kırsal koruma modelinin uygulanabileceği örnek alanlardan biri olma özelliği taşımaktadır. Bu bağlamda, tarih öncesi dönemlerden Cumhuriyet dönemine kadar uzanan yerleşim izlerine ev sahipliği yapan Vezirköprü ilçesi, kültür turizmi açısından dikkat çeken bir potansiyele sahiptir. Kalkolitik Çağ, Tunç Çağı, Demir Çağı, Helenistik, Roma, Bizans, Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerine ait izler taşıyan yerleşim dokusu; ilçenin tarihî süreklilik ve kültürel özgünlük açısından zengin bir içerik sunduğunu göstermektedir. Ancak, Vezirköprü'nün bu çok yönlü kültürel yapısının, günümüze kadar sistemli biçimde değerlendirilememiş olması, bölgenin hem yerel halk hem de ziyaretçiler açısından yeterli farkındalık düzeyine ulaşamadığını ortaya koymaktadır. Samsun ili Vezirköprü ilçesi, gerek tarihsel birikimi, gerekse geleneksel mimari çeşitliliği ve özgün doğal peyzaj öğeleriyle birlikte değerlendirildiğinde, özellikle yok olma riski taşıyan kırsal miras alanlarının korunması açısından stratejik öneme sahip olduğu görülmektedir. Bu tür özelliklere sahip alanlardaki koruma ve planlama çalışmalarının yalnızca fiziksel varlıklar üzerinden değil; kültürel, doğal ve sosyo-ekonomik unsurları kapsayan bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerekmektedir. Bu nedenle, tez kapsamında temel amaç; Vezirköprü özelinde taşınmaz kültür varlıklarının sürdürülebilirliğini sağlamak üzere uygulanabilir bir koruma ve planlama modeli geliştir olmuş ve ; I. Bölüm'de, çalışmanın amacı, kapsamı ve izlenen yöntemsel yaklaşımın açıklanmasına yer verilmiştir. II. Bölümde, yer kimliği kavramı ve bu kavramın tarihî ve kültürel miras ile olan ilişkisi tartışılmış; yer kimliğinin ulusal ve uluslararası bağlamda geçirdiği kuramsal evrim literatür taramasıyla desteklenmiş ayrıca bu kavramla bağlantılı olarak geliştirilen yasal ve yönetsel çerçeveler değerlendirilmiştir. III. Bölüm, kırsal mimarlık kavramının tanımlanmasına ayrılmıştır. Literatürde kırsal mimarlık kavramına dair yapılan tanımlamalar değerlendirilerek bu alana ilişkin ulusal ve uluslararası düzeyde geçerli olan yasal ve yönetsel çerçeve detaylı biçimde analiz edilmiştir. IV. Bölümde, Samsun ili Vezirköprü ilçesi çok katmanlı yapısıyla birlikte değerlendirilerek ilçeye dair daha önce yürütülmüş bilimsel araştırmalar, koruma ve planlama çalışmaları irdelenmiştir. Ayrıca ilçe merkezinde yer alan sit alanındaki kültürel miras değerleri kapsamlı biçimde analiz edilerek bölgenin potansiyeli ortaya konulmuştur. V. Bölümde ise, Vezirköprü ilçesi kentsel sit alanı sınırları içerisinde yer alan taşınmaz kültür varlıklarının mevcut durumları, özgünlük ilkesi çerçevesinde analiz edilmiştir. Bu kapsamda, alandaki taşınmaz kültür varlıklarının fiziksel durumları ile güncel kullanım biçimlerine ilişkin detaylı değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan analizler ile söz konusu yapıların özgün işlevlerini kaybettikten sonraki durumları ve günümüzdeki kullanım şekilleri ve bu süreçte fizikel bütünlüklerini ne ölçüde koruyabildikleri incelenmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda, taşınmaz kültür varlıklarının karşı karşıya bulunduğu temel koruma sorunları ortaya konularak ve bu sorunlara yönelik çözüm stratejilerinin geliştirilmiştir. Bu doğrultuda yalnızca Vezirköprü kentsel sit alanı değil, aynı zamanda korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının yoğun olduğu Türkmen, Oymaağaç, Adatepe ve Köprübaşı köyleri de araştırma kapsamına dâhil edilmiştir. Söz konusu yerleşimler, arkeolojik alanlarla kırsal mimari ögelerin iç içe geçtiği ender örnekler arasında yer almakta olup, bütüncül bir koruma yaklaşımının uygulanabilirliğini test edebilecek nitelikte alanlardır. Bu amaçla geliştirilen yöntem doğrultusunda gerçekleştirilen analizlerle, çalışma alanlarında karşılaşılan koruma sorunları ayrıntılı bir şekilde ortaya konmuştur. Ayrıca, Vezirköprü'de korunması gerekli kültür varlıklarının toplum üzerindeki yansımalarını değerlendirebilmek amacıyla kapsamlı bir anket çalışması yürütülmüştür. Bu çalışma aracılığıyla halkın, koruma sürecine ilişkin tutumları ile farkındalık ve bilinç düzeyleri analiz edilmiş ve elde edilen bulgular doğrultusunda koruma politikalarının toplumsal boyutuna dair değerlendirmeler yapılmıştır. VI. ve Son Bölümde, bu çalışmanın temel amacı olan, Vezirköprü kentsel sit alanı ile seçilmiş olan köylerde tespit edilen yok olma riski altındaki taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına yönelik uygulanabilir hedefler geliştirilmesine yer verilmiştir. Çalışmanın önceki bölümlerinde, Türkiye'deki mevcut koruma mevzuatı ve yerel yönetim yapısı ele alınmış; Vezirköprü özelinde karşılaşılan yönetsel ve fiziksel sorunlara ilişkin durum tespitleri yapılmıştır. Bu tepitlerin sonucunda ise elde edilen bulgular doğrultusunda, Vezirköprü ilçesinin tarihî kimliğini korurken aynı zamanda yaşanabilirliğini artırmaya yönelik müdahale hedefleri ortaya konulmuştur. Sonuç olarak; bu çalışmayla, Vezirköprü ilçe merkezi ile korunması gerekli kırsal mirasın yoğun olarak bulunduğu ilçenin merkeze yakın köylerinde yer alan taşınmaz kültür varlıklarının mevcut durumunun bölgenin gelecekteki gelişimini doğrudan etkileyecek nitelikte bulunduğu, bütüncül bir koruma ve planlama yaklaşımının oluşturulmasının bu sürecin vazgeçilmez ön koşulu olduğu belgelenmiştir. Bu doğrultuda, çalışma sahası içinde yer alan taşınmaz kültür varlıklarının sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik olarak, bütüncül ve ortak bir anlayışla yürütülmesi öngörülen koruma ve planlama sürecinde benimsenebilecek temel ilkeler ortaya konulmuştur. Saha çalışmaları ve belgelemelere dayalı olarak tanımlanan sorunlar ile önerilen çözüm stratejileri, sonuç bölümünde ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.