Cumhuriyet dönemi mimarlığının toplumsal bellek üzerinden Kütahya'daki izleri (1931-1975)

Abstract

Bizans döneminde piskoposluk merkezi, Germiyanoğulları döneminde başkent, Osmanlı döneminde ise Anadolu Beylerbeyliği'nin merkezi durumundaki Kütahya, tarihin her döneminde önemli yere sahip bir şehir konumunda olmuştur. Medrese, kervansaray, kütüphane, imaret, kilise, cami ve külliyelerin yanında menzilhane ve mevlevihanesiyle farklı dönemlerin ilim, irfan ve medeniyet merkezlerinden biri olan Kütahya, 1922 Ağustos'unda başlayan Büyük Taarruz ile kazanılan zaferden sonra 08 Ekim 1923 tarihinde il olmuştur. Bu gelişmeler Cumhuriyetin kuruluşuna kadar geçen süreçte şehrin gelişiminde etkisini göstermişken Cumhuriyetin kuruluşundan sonra ise şehrin gelişiminde farklı faktörler devreye girmiştir. Tipik bir Anadolu şehri olarak merkez tarafından destek görmesi, sanayinin yurt geneline yayılması amacı gerçekleştirilirken bu fırsattan payına düşeni alması, yeni fabrikaların kurulması, sanayi hamleleri, fabrikalarla birlikte artan kent nüfusunun sağlık, eğitim, sosyal vb. ihtiyaçlarına yönelik yapılan çalışmalar bu faktörlere örnektir. Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılması ve Cumhuriyet'in ilanı ile ulus devlete geçiş süreci, siyasi ve toplumsal yaşama dair kimlik arayışının yaşandığı dönemdir. Bu kimlik arayışı mimariye geleneksel-modern, ulusalcı-evrenselci, din merkezli-laik ikilileri aracılığıyla günümüze kadar yansımıştır. Balkan Savaşları'nı, I. Dünya Savaşı'nı ve Kurtuluş Savaşı'nı başarıyla atlatmış ancak pek çok şehit vermiş, şehirleri yakılıp yıkılmış ve dış baskılara karşı boyun eğmeyen Türk halkı, Mustafa Kemal Atatürk'ün modern bir ulus inşası için yaptığı yenilikleri desteklemiştir. Çalışma, giriş bölümünün ardından üç ana başlık üzerinde ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde Cumhuriyet öncesi dönemlerde yaşanan gelişmeler, bu dönemleri yansıtan yapılar ve bulundukları konumlar ve Kurtuluş Savaşı ile başlayan Cumhuriyet'e geçiş süreci; üçüncü bölümünde Cumhuriyet döneminin ülke genelindeki sosyoekonomik arka planı ve bunun mimarlığa yansıması; dördüncü bölümde ise bu gelişmelerin Kütahya'nın sosyoekonomik yapısına ve kentsel gelişimine etkileri ve Cumhuriyet dönemine tarihlenen günümüze ulaşmış ve ulaşamamış yapılar ele alınmıştır. Bu çalışmada, o dönemde meydana gelen değişimlerin neler olduğu, kentsel gelişimdeki etkisi, mimarideki yansıması, inşa edilen yapıların mevcut durumu ile yıkılan yapıların neler olduğu, toplumsal ve kentsel hafızadaki yeri gibi verilerle Cumhuriyet'in modernleşme ideallerinin Kütahya'da mekân ölçeğinde geçirdiği dönüşümler yapılar üzerinden ele alınmıştır. Nitekim Kütahya'da da Cumhuriyet dönemi mimarlığının farklı evrelerine ait örnekler vardır. Fakat bu yapılarının önceki dönemdekiler gibi korunmaya değer bulunmadığı görülmüştür.