Mimarlık ve kent kuramlarında yapma-oluş ve biçim-süreç ayrımlarının düşünsel temelleri

Abstract

Bu tez çalışması, mimarlık ve kent kuramlarında belirleyici olan "yapma–oluş" ile "biçim–süreç" ikiliklerini felsefi ve tarihsel bir bağlam içinde incelemektedir. Bu kavramsal çiftler yalnızca terminolojik tercihler değil, aynı zamanda farklı ontolojik ve epistemolojik dünya görüşlerinin dışavurumlarıdır. Çalışma, bu ayrımların kökenlerini Antik Yunan felsefesine dayanan yaradılışçı ve evrimci düşünce geleneklerinde aramakta; özellikle Platon'un idealist ontolojisi ile Herakleitos'un değişimci felsefesi arasındaki karşıtlığı mimarlık epistemolojisinin temelinde konumlandırmaktadır. Bu çerçevede, mimarlık tarihi ve kuramındaki çeşitli figürlerin bu ikili yaklaşımlar doğrultusunda nasıl konumlandığı analiz edilmiştir. Tezin kuramsal çerçevesi, Alan Colquhoun'un "biçim-süreç" ayrımı ile Kojin Karatani'nin "yapma–oluş" ayrımı üzerinden kurulmuştur. Colquhoun'a göre mimarlık tarihindeki birçok kuramcı ya biçimi esas alan yapılar üretmiş ya da süreci önceleyen yaklaşımlar geliştirmiştir. Karatani ise yapma (poiesis) edimini bilinçli, planlı ve tamamlanmış bir tasarım etkinliği olarak tanımlarken, oluşu bağlamsal, etkileşimli ve tamamlanmamış bir süreç olarak görür. Bu çalışmada 60'larla birlikte ortaya konan kent kuramlarının temelde biçimi veya süreci öne alan yaklaşımlar olarak ikili bir biçimde ayrıştığı ve bu ayrımın yeni olmadığı, Antik Çağdan itibaren izlerini görebileceğimiz, tarih boyunca farklı şekiller/isimler alsa da yaradılışçılık-evrimcilik ayrımı ile süregelen bir anlayışın devamı olduğu öne sürülmektedir. Karatani ve Colquhoun'un metinlerinde kenti açıklamak için kullandıkları bu ikili sistemin izlerini, Antik Çağdaki düşünürlerin evreni açıklamak için kullandıkları yaradılışçı ve evrimselci dünya görüşü ayrımlarına dek sürmek mümkündür. Araştırmada kullanılan yöntem, kavramsal çözümleme ile karşılaştırmalı tarihsel-kuramsal analizi bir araya getirmektedir. Kavramların tarihsel dönüşümü felsefi bağlamlarıyla birlikte ele alınırken Colquhoun'un biçim-süreç kategorisinde ele aldığı Aldo Rossi, Colin Rowe ve Kevin Lynch'in metinleri ile Karatani'nin yapma-oluş kategorisinde ele aldığı Christopher Alexander ve Jane Jacobs'un metinleri incelenmiştir. Her bir kuramcı, bilgi üretim süreçleri, özne–nesne ilişkisi ve zamansal yönelimler bağlamında değerlendirilmiştir. Aldo Rossi ve Colin Rowe gibi figürler mimarlık bilgisini sabit, ideal ve tarihsel olarak içkin bir biçimsel yapı olarak kurgularken; Kevin Lynch ve Jane Jacobs gibi kuramcılar bilgiyi deneyimden, değişimden ve toplumsal etkileşimden türeyen süreç odaklı bir oluş olarak yorumlamaktadır. Christopher Alexander ise biçim ve süreci uzlaştıran karma bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Bu çalışma söz konusu kuramcıların düşünsel zeminlerini açıklayan bir epistemolojik tipoloji de önermektedir. Biçim–süreç ve yapma–oluş ayrımlarının yalnızca analitik kategoriler değil; aynı zamanda kent kuramlarında bilgi üretiminin temelini belirleyen yapılar olduğu gösterilmiştir. Bu bağlamda tez, mimarlık kuramına hem tarihsel-felsefi bir arka plan kazandırmakta hem de kavramların yeniden sınıflandırılmasına dayalı özgün bir kuramsal yapı sunmaktadır. Özellikle disiplinin felsefi temellerini açığa çıkaran bu tipolojik öneri, mimarlık bilgisinin nasıl üretildiği, kim tarafından üretildiği ve hangi ontolojik varsayımlarla temellendirildiği sorularına açıklama getirmeyi amaçlamaktadır. Bu yönüyle tez, bu kuramların dayandığı düşünsel süreklilikleri, metafizik kabulleri ve bilgi rejimlerini açıklayan bütüncül bir yaklaşım geliştirmiştir.