Ulaşım planlamasında sürdürülebilir erişilebilirlik yaklaşımı ve karar destek sistemi önerisi: İstanbul örneği

Abstract

Bu çalışmada, hareketliliği merkeze alan geleneksel ulaşım planlaması yaklaşımlarının, sosyal kapsayıcılık ve çevresel sorumluluk ilkeleri doğrultusunda yeniden yapılandırılması gerektiği savunulmakta ve bu amaçla "Sürdürülebilir Erişilebilirlik" kavramı merkeze alınmaktadır. Literatürde erişilebilirlik, yalnızca bir noktadan diğerine ulaşmanın fiziksel kolaylığı olarak değil; bireylerin istihdam, eğitim, sağlık gibi temel kentsel hizmetlere ulaşabilme kapasitesini sosyal, ekonomik ve mekânsal boyutlarıyla birlikte değerlendiren çok boyutlu bir kavram olarak ele alınmaktadır (Geurs ve van Wee, 2004; Bertolini ve diğ., 2005). Bu yaklaşım, ulaşım sistemlerinin performansının ötesine geçerek, kentsel yaşam kalitesini artırmayı hedefleyen daha kapsayıcı ve bütüncül planlama ilkeleriyle uyum içindedir. Tez kapsamında, erişilebilirliğin ulaşım altyapısı, arazi kullanım, bireysel özellikler ve zamansal sınırlılıklar gibi dört temel bileşeni dikkate alınmış; İstanbul kenti özelinde "Kümülatif Olanaklar" yöntemiyle erişilebilirlik analizleri gerçekleştirilmiştir. 1307 adet TAB düzeyinde, 30, 60 ve 90 dakikalık süre eşiklerinde iş olanaklarına erişim hesaplanmış; bu analizler hem 2022 yılı mevcut durumu hem de 2040 yılı ulaşım projeksiyonları çerçevesinde karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, İstanbul'da erişim düzeylerinin merkezî bölgelerde yüksek olduğunu, buna karşılık kentin çeperinde kalan birçok alanın toplu taşımayla istihdama ulaşımda önemli ölçüde dezavantajlı konumda bulunduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, kentsel mekânda yetersiz erişim özelliklerinin sürdüğüne ve mevcut yatırımların bu eşitsizlikleri gidermede sınırlı kaldığına işaret etmektedir. 2040 senaryosu kapsamında önerilen raylı sistem yatırımlarının bazı bölgelerde erişimi anlamlı ölçüde artırdığı gözlemlenmiş; ancak kentin daha az gelişmiş çevre bölgelerinde bu yatırımların etkisinin sınırlı kaldığı tespit edilmiştir. Bu analizler ışığında geliştirilen Karar Destek Sistemi (KDS), planlama sürecine entegre edilebilecek, çok boyutlu analiz yeteneğine sahip bir araç olarak yapılandırılmıştır. Sistem, veri analizi, erişim hesaplaması, senaryo değerlendirmesi, yatırım önceliklendirme ve sürdürülebilirlik takibi gibi işlevsel modüllerden oluşmakta; ulaşım plancıların hem mevcut durumu değerlendirmesine hem de ileriye dönük stratejik planlama yapmasına imkân sağlamaktadır. KDS, karar süreçlerinde sayısal temellere dayalı ve mekânsal duyarlılığı yüksek analizler yoluyla sosyal kapsayıcılığı ve çevresel sürdürülebilirliği destekleyen yönetsel kapasitenin geliştirilmesine katkı sunmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, İstanbul gibi büyük ve çok merkezli kentlerde, ulaşım sistemlerinin yalnızca fiziki kapasite artırımı değil, toplumsal erişim hakkı, çevresel sürdürülebilirlik ve bölgesel denge açısından da değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Geliştirilen model, sürdürülebilir erişilebilirlik ilkelerinin karar alma süreçlerine entegre edilmesini sağlayacak sistematik bir araç sunmakta; böylece hem akademik literatüre katkı sağlamakta hem de yerel yönetimler ve planlama otoriteleri için uygulanabilir bir politika geliştirme aracı niteliği taşımaktadır.