Bütünleşik koruma ilkelerinin belirlenmesi bağlamında İzmir Liman Arkası Endüstri Bölgesi'nin değerlendirilmesi

Abstract

Endüstri Devrimi sonrasında gelişen endüstri yapıları, başlangıçta kentlerin çeperlerine konumlanırken, gittikçe bu yapıların bir araya gelmesiyle kentlerde endüstri bölgeleri oluşmaya başlamıştır. Zamanla gelişen teknolojilere cevap veremeyen bu endüstri yapıları işlevlerini kaybetmiştir. Ayrıca kentler de bu süreçte genişlemiş ve ilk yapıldıkları zaman kentin çeperlerinde olan bu yapılar kent merkezlerinde kalmıştır. Böylelikle kent merkezlerinde kullanılmayan birçok endüstri yapısını bünyesinde bulunduran endüstri bölgeleri ile kent arasında bağlam zayıflamıştır. Bu bağlamı tekrardan kurmak adına bu bölgelerde dönüşüm süreçleri yürütülmeye başlanmıştır. Fakat birçok endüstri bölgesi sahip oldukları miras değerlerine rağmen kent planlama süreçlerinde yeterince değerlendirilmemekte ayrıca ekonomik odaklı yaklaşımlar nedeniyle de kimlik kaybı yaşamaktadır. Bu süreci yaşayan endüstri bölgelerinden biri de İzmir Liman Arkası Endüstri Bölgesidir. 19. yüzyıl sonlarında İzmir'in kent çeperi olan Darağacı bölgesinde inşa edilmeye başlayan endüstri yapıları ile İzmir'in ilk endüstri bölgesi oluşmuştur. Endüstri yapılarının zamanla işlevlerini kaybetmeleri sonucu terk edilmeleriyle bu bölge kentsel dönüşüm baskısıyla karşı karşıya kalmış ve bölgenin endüstriyel kimliği ile kent dinamikleri arasındaki dengenin bozulmasına yol açmıştır. Bu dengeyi tekrardan kurmak isteyen yerel yönetimlerin geliştirdiği planlama yaklaşımları, çoğunlukla ekonomik ve ticari kaygılarla şekillenmiş, bu nedenle koruma çalışmaları tekil yapılarla sınırlı kalmış böylece bölgeyle ilgili bütünleşik bir yaklaşım geliştirilememiştir. Bu tez çalışması, İzmir Liman Arkası Endüstri Bölgesi'nin dönüşüm sürecini koruma kuramları çerçevesinde ele alarak, bölgenin endüstri kimliğini temsil eden mevcut kültür varlıklarının sürdürülebilir bir şekilde korunabilmesi için bütünleşik koruma ilkeleri önermeyi amaçlamıştır.. Bu bağlamda tez kapsamında endüstri bölgesine ait makro ölçekten mikro ölçeğe doğru birçok analiz yapılmış ve bu analizlerin çıktıları önerilen bütünleşik koruma ilkelerine altlık olmuştur. Yürütülen analiz çalışmalarından ilki İzmir Liman Arkası Endüstri Bölgesi'nin tarihsel gelişimi ve mekânsal dönüşümünün dönem analizleriyle incelenmesi olmuştur. Böylelikle makro ölçekte kentin tarihi gelişimi ile ilişkilendirilerek bölgeye dair kolektif belleğin izleri sürülmüştür. Ayrıca bu analiz, bölgenin endüstri kimliğini temsil eden fakat zamanla kaybedilen endüstri mirasını da ortaya çıkarmış ve mevcut endüstri mirasının da kaybedilmemesi adına bütünleşik bir koruma yaklaşımının gerekliliğine dikkat çekmiştir. Ardından günümüze ulaşan endüstri mirasının tespiti yapılmıştır. Bu tespit için ilk olarak bölge ölçeğinde tescilli kültür varlıkları üzerinden bölgenin miras değerlerini okumamızı sağlayan analizler yürütülmüş sonrasında bölgede bu tescilli kültür varlığı yapılarının envanterini oluşturmak adına çalışma alanı mikro ölçekte alt bölgelere ayrılmıştır. Bu alt bölgeler ölçeğinde yürütülen saha çalışması esnasında bölgenin endüstri dokusunu oluşturan tescilli yapıların yanı sıra, endüstri mirası açısından değer taşıdığı düşünülen ancak henüz tescillenmemiş yapılar da saha çalışmaları sırasında belirlenmiş ve bu yapılar tescile önerilmiştir. Ayrıca endüstri bölgesine ait tescilli ve tescile önerilen olmak üzere bütün kültür varlıkları hazırlanan envanter fişleri ile belgelenmiştir. Sonuç olarak bu tez, yapılan bu çok ölçekli analiz süreci temel alınarak, bölgenin sürdürülebilir korunmasına katkı sağlayacak, fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel boyutları içeren bütünleşik koruma ilkeleri önermektedir. Böylece, İzmir Liman Arkası Endüstri Bölgesi'nin yeniden kentle bütünleşmesini sağlarken bir taraftan da yüzyıllar boyu sahip olduğu endüstri kimliğinin korunarak gelecek nesillere aktarılması hedeflenmektedir.