Döngüsel ekonomi ve salutogenez yaklaşımları bağlamında rejeneratif bina değerlendirme modeli

Abstract

Bina sektöründe doğal kaynakların yoğun bir şekilde kullanılması, yüksek düzeyde atık üretimi ve sera gazı emisyonları iklim değişikliğine önemli ölçüde katkıda bulunmakta; insan sağlığına zararlı yapı malzemelerinin kullanılması, afetlere dayanıksız ve stres oluşturan mekân tasarımları sağlıksız bina stoklarına ve ekonomik kayıpların oluşmasına yol açmaktadır. Bu bağlamda; binaların üretim sürecinin ekolojik, sosyal, ekonomik sistemlerdeki olumsuz etkilerini olumlu katkıya dönüştürmede önemli etkiye sahip uygulayıcılar (politika yapıcılar, mimarlar, mühendisler vb.) insan ve doğa merkezli rejeneratif çözümleri teşvik edici olmalıdır. Ekolojik ve insan sağlığındaki bozulmanın devam ettiği süre içerisinde zarar azaltma stratejilerini uygulayan yeşil veya sürdürülebilir binalar yetersiz kalmakta; insan ve doğa sağlığını onarmayı-iyileştirmeyi, refahını artırmayı amaçlayan, doğal döngüleri destekleyen, net pozitif etkiyi hedefleyen rejeneratif bina tasarımı ve uygulamalarına gereksinim duyulmaktadır. Bu nedenle, "Rejeneratif bina tasarımı ve değerlendirmesi karar vericiler tarafından nasıl yapılabilir?" sorusunu cevaplayabilmek bu çalışmanın ortaya çıkış nedenini oluşturmaktadır. Rejeneratif binalar; bina, ürün ve malzemelerin uzun süre kullanımda tutulmasını sağlayan döngüsel ekonomi ilkelerini/stratejilerini kullanarak yeni ham madde çıkarılmasını azaltmakta ve atıkları önleyerek doğanın yenilenmesine fırsat vermekte; salutogenez yaklaşım ilkelerini/stratejilerini kullanarak insanları sağlıklı yapan nedir? sorusuna cevap aramakta, hastalıkların önlenmesi, insan sağlığının iyileştirilmesi ve bütünsel sağlığın geliştirilmesini amaçlamaktadır. Rejeneratiflik bir amaçken döngüsel ekonomi ve salutogenez yaklaşımları rejeneratifliğe ulaşmak için ilke ve stratejiler sunmaktadır. Bina tasarım sürecinde karar vericilere rehberlik yapabilecek, döngüsel ekonomi ve salutogenez yaklaşımlarının uygulanmasını mümkün kılan, binaların rejeneratiflik düzeylerini ölçen ve değerlendirebilen rejeneratif bina değerlendirme modelinin gerekliliği bu çalışmanın temel problemi olarak tanımlanmıştır. Modelin geliştirilme sürecinde hem nitel hem de nicel araştırma yöntemlerinin kullanıldığı karma yöntem yaklaşımı benimsenmiştir. Rejeneratif bina tasarımına yönelik karar verme süreçlerinde; mimar ve paydaşlarını destekleyen, döngüsel ekonomi ve salutogenez yaklaşımlarının uygulanmasına olanak sağlayan ayrıca, binaların rejeneratiflik açısından ölçme ve değerlendirmesini yapabilen RBAM^(CE+S)'ın önerildiği bu tez çalışması yedi bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde, Rejeneratif Bina Değerlendirme Modeli'ne gereksinim duyulmasına yönelik saptanan problem tanıtılarak; çalışmanın amacı, kapsamı, sınırlılıkları, varsayımları belirlenmekte, çalışmada tanımlanan probleme yönelik çözüm ve araştırma sorularına cevap arayan bilgi toplama, analiz, sentez ve değerlendirme aşamalarını açıklayan yöntem sunulmaktadır. İkinci bölümde, rejeneratif, restoratif, sürdürülebilir (-lik), dejeneratif kavramlarına yönelik tanımlamalar yapılmakta, rejeneratif kavramının tarihsel gelişimi ve rejeneratif tasarım ilkeleri ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde, rejeneratif bina prototipini ortaya koyabilmek amacıyla rejeneratif bina tasarım yaklaşımları olan döngüsel ekonomi ve salutogenez hakkında açıklamalar yapılmakta, bu yaklaşımların rejeneratif binalardaki amacı ile uygulanabilirliğine imkân veren ilkeler ve stratejiler kapsamlı bir şekilde irdelenmektedir. Dördüncü bölümde, çalışmada geliştirilen modelin ürünü olacak rejeneratif binanın tanımlaması yapılarak rejeneratif binaların yaşam döngüsü aşamaları ve rejeneratif binalarda sistem yaklaşımı açıklanmaktadır. Çalışmada rejeneratif bina; döngüsellik ve salutojenik stratejileri hayata geçirerek insan ve doğal sistemlerin sağlığını onarma ve iyileştirmeyi amaçlayan birden fazla yaşam döngüsüne sahip; yapı sistemi, ürün ve malzeme seçimiyle her ölçekte rejeneratif çözümleri esas alan, güvenli yaşamı mümkün kılabilen, süreç odaklı ve yer tabanlı bütüncül bir sistem olarak tanımlanmaktadır. Rejeneratif binalar aracılığıyla yapılı çevreyi karbondan arındırma, atık oluşumunu önleme/azaltma, yeni ham madde çıkarılmasını azaltma, ekosistemlerin sağlığını onarma ve insanların mevcut sağlıklı olma halinin geliştirilebilmesi için tasarım aşamasında tüm yaşam döngüsünün dikkate alınması büyük önem taşımaktadır. Tez kapsamında rejeneratif binaların yaşam döngüsü; kavramsal tasarım, tasarım, tedarik, yapım, kullanım/bakım ve gelecek yaşam olmak üzere altı aşamada ele alınmaktadır. Rejeneratif binaların yaşam döngüsü aşamalarında sistematik bir karar verme sürecinin yürütülebilmesi için sistem yaklaşımından yararlanılarak bina, sistem, ürün ve malzeme hiyerarşik düzeylerinde rejeneratiflik sağlanmalıdır. Beşinci bölümde, Rejeneratif Bina Değerlendirme Modeli (RBAM^CE+S) önerilmektedir. Model, döngüsel ekonomi ve salutogenez yaklaşımları uygulanabilir kılan ölçütler/göstergeler içermekte; uyarlanabilir yeniden kullanım ve yeni bina tasarımlarını kapsamaktadır. Rejeneratif performans gösteren binaların tasarımı ve değerlendirmesini gerçekleştirmek isteyen uygulayıcılara (mimar ve paydaşları) yönelik geliştirilmiştir. Kavramsal tasarım aşamasından itibaren rejeneratif performans hedeflerinin belirlenebileceği, rehberliği sayesinde rejeneratif bina tasarımlarının yapılmasını sağlayan RBAM^(CE+S) ile detaylı tasarımın son aşamasında ölçme ve değerlendirme yapılabilmektedir. Böylelikle öneri model iki soruyu cevaplamaktadır. Birincisi, bir bina rejeneratif özellikte nasıl tasarlanabilir? ikincisi, tasarımı yapılan veya mevcut binanın rejeneratiflik düzeyi nedir? Öneri model RBAMCE+S dört bileşenden oluşmaktadır. Bunlar: • Rejeneratif Bina Değerlendirme Ölçeği (RBDÖ), • Puan hesaplama yöntemi (formüller) ve puan listesi, • Bina düzeyleri ve puan aralıkları, • Tasarım sürecinde RBAM^(CE+S)'ın entegre edildiği karar verme akış diyagramı. RBDÖ'nün geliştirilmesinde ilk aşamayı rejeneratif bina tasarım ölçütlerinin belirlenmesi oluşturmaktadır. İkinci aşamada alt ölçütlerde yer alan göstergeler belirlenmiştir. Üçüncü ve dördüncü aşamada ölçek ve karar vericilere yönelik güvenirlik analizleri; son aşamada ise, ölçütler ve göstergelerin önem sıralamasında bina türü açısından farklılaşma var mıdır? sorusuna cevap aranmıştır. RBDÖ'de yer alan ölçütler; küresel ölçekte literatür taraması, meta-analiz ve bibliyometrik analiz doğrultusunda belirlenmiştir. "Rejeneratif Bina Prototipi"ni oluşturabilmek amacıyla çeşitli rejeneratif kavramlarından oluşan arama terimleri ile veri tabanlarından tezin amacına hizmet eden 105 çalışma meta-analiz yöntemi uygulanmak üzere belirlenmiştir. Bu çalışmalarda sık görülen, kavramsal düzeyde ifade edilen 27 rejeneratif performans ölçütü tespit edilmiş, rejeneratif tasarım ve kalkınma destek araçları detaylı olarak incelenmiştir. Araştırmacılar tarafından vurgulanan ölçütler esas alınarak ve bibliyometrik analizle desteklenerek iki temel tasarım yaklaşımı döngüsel ekonomi ve salutogenez, rejeneratif bina tasarımlarında uygulanması için önerilerek, tezde bu yaklaşımlara ilişkin kapsama alınan 76 çalışmadan ilke ve stratejiler irdelenerek, rejeneratif binaların tasarlanması ve rejeneratiflik düzeylerini ölçmeye yönelik ölçütler ve göstergeler oluşturulmuştur. Tersinirlik, inşa edilebilirlik, enerji, su ve konfor olmak üzere 5 ana ölçüte yönelik 15 alt ölçüt ve 81 göstergeden oluşan RBDÖ geliştirilmiştir. Ana ölçütlerin rejeneratif binalarda uygulanması açıklanmakta ve uyulması gereken mevzuat detaylı bir şekilde belirtilmektedir. RBDÖ'de bulunan göstergelerin DE "R stratejileri" ve "salutogenez ilkeleri" ile ilişkilendirilmesi yapılarak DE ve salutogenez yaklaşımların binalarda uygulanabilir olmasına özen gösterilmiştir. Bununla birlikte, çok katmanlı bileşenlerden oluşan rejeneratif binaların tasarım, seçim, uygulama ve değerlendirme aşamalarında sistematik bir karar verme sürecinin yürütülebilmesi, karmaşıklığın çözümlenmesi, bina ve bina parçalarının değerinin en yüksek ölçüde korunabilmesi amacıyla yaşam döngüsü aşamaları ve hiyerarşik düzeylerle ilişkilendirilmesi gerçekleştirilmiştir. RBDÖ'nün uygulanabilirliği ve güvenirliğini test edebilmek amacıyla örnek olay tarama modeli kullanılmış sekiz rejeneratif binadan oluşan örneklem kümesi ve karar vericiler belirlenmiştir. Karar vericilerin örneklem kümesindeki binaları RBDÖ ile değerlendirmesi neticesinde elde edilen veriler SPSS yazılımının 30. versiyonuyla amacına uygun istatistiksel testler kullanılarak analiz edilmiş ve RBDÖ'nün yüksek güvenirlikli olduğu, uyarlanabilir yeniden kullanım ve yeni bina tasarımlarında kullanılabilirliği ortaya konulmuştur. Döngüsellik ve salutojenik ölçütlerin/göstergelerin puanlamasını yapmak, kendi içinde önem derecelerinin belirlenebilmesi amacıyla ölçütlerin önem sıralamasını, birbirleriyle ilişkilerini Çok Kriterli Karar Verme Yöntemi olan SWARA uygulanarak karar vericilerden elde edilen verilere göre ölçütlerin ağırlıklandırılması gerçekleştirilmiştir. Çalışmada, rejeneratif binaların tasarımında döngüsel ekonomi ve salutogenez yaklaşımlarının eşit önem ve eşit ağırlıkta ele alınması gerektiği savunularak puan aralıklarına göre öneri model RBAM^(CE+S)'da beş bina düzeyi belirlenmiştir. Ayrıca; puan hesaplama yöntemleri, puan listesi, bina düzeylerinin puan aralıkları, tasarım sürecinde uygulanan karar verme-seçim yapma akış diyagramı beşinci bölümde sunulmuştur. Altıncı bölümde, mevcut bir konut binasının RBAM^(CE+S) ile rejeneratiflik düzeyi belirlenmiş ve ölçütler açısından değerlendirilmesi gerçekleştirilerek açıklamalar yapılmıştır. Tezin son bölümünde ise; tartışma, sonuç ve öneriler sunulmaktadır.