Seyirci-mekan-performans ilişkisi bağlamında dönüşen alternatif tiyatro mekanları: İstanbul Kumbaracı50 örneği analizi

Abstract

Bu doktora tezi, alternatif tiyatro mekânlarının dönüşümünü, seyirci-mekân-performans ilişkisi bağlamında nicel ve nitel veri toplama tekniklerinin birlikte kullanıldığı karma yöntem yaklaşımıyla ele almaktadır. Tiyatro yapısı olarak inşa edilmemiş, fakat zamanla yeniden işlevlendirilerek performans mekânına dönüştürülmüş yapıları odağına alan bu çalışma, mekânın yalnızca sahneleme için bir arka plan değil, aynı zamanda toplumsal ve mekânsal ilişkilerin kurulduğu dinamik yapılar olduğunu savunmaktadır. Alternatif tiyatro mekânları, çoğunlukla endüstriyel, ticari ya da konut işlevli yapılar içinde şekillenirken, hem fiziksel dönüşümler hem de deneyimsel olarak seyirciyle kurulan yeni ilişkiler sayesinde farklı bir tiyatro dili üretmektedir. Bu bağlamda çalışma, İstanbul'da 1990'lardan itibaren yaygınlaşan bağımsız sahnelerin ortaya çıkışı, mekânsal çeşitlenmesi ve günümüzdeki sürdürülebilirlik mücadeleleri üzerinden tarihsel ve mekânsal bir çerçeve sunar. Tiyatro sahnelerinin geleneksel kurulumlardan saparak, sahne ile seyirci arasındaki fiziksel ve duygusal mesafeyi yeniden kurguladığı bu tür geçici ve kalıcı alternatif ortamlarda; mimari öğeler, oturma düzenleri, ışık tasarımı, akustik, hacim ve atmosfer gibi faktörlerin performans algısını nasıl etkilediği anketler ve görüşmeler üzerinden analiz edilmiştir. Literatür araştırmasının dışında, alternatif sahnelemenin bir çok boyutu araştırılmış, geçici alternatif mekân olarak mekâna özgü tiyatrolar üzerine okumalar ve deneyler yapılmıştır. Araştırma kapsamında nitel yöntemlerle detaylı saha gözlemleri, mekân analizleri, seyirci anketleri ve tiyatro üreticileriyle (genel sanat yönetmenleri, oyuncular, yönetmenler, sahne tasarımcıları) yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler ve bu alanlarda performans deneyimleri (mekâna özgü, dijital ve alternatif sahneleme) gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda, izleyicilerin alternatif mekânlarda (geçici ve kalıcı olmak üzere) tiyatro izleme deneyimleri, mekân algısı, performansa odaklanma biçimleri ve fiziksel konfora ilişkin geri bildirimleri değerlendirilmiştir. Katılımcıların (seyircilerin) performans süresince oyuncularla kurdukları fiziksel yakınlık, oturma düzeninin görüş açılarına etkisi, skenografi, sahneleme stratejileri ile kurdukları bağ gibi veriler mekânsal tasarım ile dramaturji arasındaki ilişkiyi gözler önüne sermektedir. Çalışma yalnızca İstanbul'daki örneklerle sınırlı kalmamış, Almanya ve İsviçre'deki alternatif sahnelerde yapılan gözlem ve araştırmalarla karşılaştırmalı bir perspektif geliştirilmiştir. Özellikle tiyatro kültürü, mekân kullanımı, kültürel altyapı, teknik donanım ve izleyici profili gibi parametreler açısından Avrupa'daki uygulamalarla İstanbul örnekleri arasındaki benzerlikler ve farklar belirtilmiştir. Ayrıca, araştırma sürecinin bir bölümü pandemi dönemine denk gelmiş; bu dönemde fiziksel mekânlardaki tiyatro etkinliklerinin durma noktasına gelmesiyle birlikte çevrimiçi tiyatro pratikleri gündeme gelmiştir. Bu kapsamda, çevrimiçi izleme deneyimlerine yönelik iki çevrimiçi oyun deneyi ve bu oyunları izleyen seyircilerle anketler yapılmış ve çevrimiçi tiyatroda mekânın, bir 'alternatif sahne' olarak, canlılık etkisinin, etkileşimin ve seyirci-performans ilişkisinin nasıl değiştiği incelenmiştir. Pandemi dönemi, hem alternatif tiyatro mekânlarının kırılgan yapısını hem de dijital sahne deneyimlerinin potansiyelini görünür kılan önemli bir geçiş alanı olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak bu tez, 21.yy alternatif tiyatro ortamında deneysel performans alanlarına hizmet eden kısıtlı seyirci kapasitesine sahip bu mekânların yalnızca sahneleme alanı olarak değil, aynı zamanda toplumsal, skenografik ve mekânsal birer üretim ve karşılaşma mekânı olarak ele almakta; tiyatro çalışmaları ve iç mimarlık disiplini arasında yeni kesişim alanları açmayı hedeflemektedir. Hikaye anlatımında bir araç olarak kullanılan alternatif tiyatro mekânının da kendi hikayesinin varlığı ve bu bağlamda mekânın kendisinin hem tiyatro seyircilerine hem de icracılarına etkisine tanıklık edilmiştir. Dönüşen mekânlar, sadece fiziksel çevrenin değil, aynı zamanda seyir alışkanlıklarının, performans tasarımı ve skenografinin, güncel tiyatro dili ve performans estetiğinin ve kentteki kültürel üretim biçimlerinin de yeniden kurgulandığı katmanlı sahnelerdir.