Müzelerde yer alan mekânsal tasarım sorunlarının örnekler üzerinden analizi

Abstract

İnsanlığın toplama eyleminden meydana gelen, uzun bir tarihsel gelişim süreciyle beraber günümüzün çok yönlü sosyal mekânlarına dönüşen müzeler, somut ve soyut kültürel mirasın koruyucusu olmanın yanında iletişimi sağlayan öğretici nitelikteki yapılardır. Müzeler, mimarisi, iç mekânları, algısal ögeleri, koleksiyonları, geçici ve kalıcı sergileri, yönetimsel oluşumları, politikaları, etkinlikleri ve sosyal yönleri ile çok boyutlu oluşumlardır. Bu tez dahilinde, çok boyutlu müzelerin iç mekânları ele alınmış ve günümüz müze yapılarının tasarım unsurlarına odaklanılmıştır. Çalışmanın kapsamı olarak belirlenen müze iç mekânlarını meydana getiren unsurların neler olduğu tanımlanmış, bu unsurların yanlış kullanımından kaynaklanan tasarım sorunlarının neler olabileceği ve ziyaretçi deneyimini nasıl etkileyebileceği sorgulanmıştır. Müzelerde yer alan tasarım sorunlarının ele alınan örnekler aracılığıyla saptanması ve bu tasarım sorunlarına yönelik öneriler sunulması, çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Müze mekânlarında karşılaşılan mekânsal tasarım sorunları ziyaretçi deneyimini olumsuz etkiler hipoteziyle başlanan çalışmada, farklı niteliklere sahip müze yapılarındaki mekânsal tasarım sorunlarının ele alınması öngörülmüştür. Müzelerde yer alan tasarım sorunlarının hangi kriterler üzerinden değerlendirileceği belirlenmiş ve konu başlıklarıyla yapılandırılmış olarak açıklanmıştır. Müze mekânlarını meydana getiren unsurlar ve tasarım sorunlarının bu unsurlar dahilinde inceleneceği altı başlık; mekânsal düzenleme sağlayan unsurlar, dolaşım ve yönlendirme unsurları, teknik sistem unsurları, sergileme unsurları, estetik ve duyusal unsurlar ile müze sosyal ve hizmet bölümleri olarak sınıflandırılmıştır. Teorik altyapının literatür taraması ile oluşturulduğu çalışmada, amaçlı örneklem seçme metodu kullanılmıştır. Örneklem olarak belirlenen müzelerin seçimi, farklı iç mekânsal nitelikler taşımaları ve koleksiyonları, sergileme yöntemleri, algısal ögeleri, dijital ve teknolojik yöntem kullanımları ve birçok başlıkta çeşitliliğe sahip olmaları göz önüne alınarak gerçekleştirilmiştir. Müzelerin farklı şehirlerde olmalarının yanı sıra ölçek ve hitap ettikleri bölgeye göre farklı olma kriterleri de göz önünde bulundurulmuştur. Bu doğrultuda güncel olarak müze işlevinde tasarlanan ve hitap ettiği alan bakımından bölgesel ölçekte nitelendirilebilecek Samsun Müzesi, atölye olarak tasarlanan, sonrasında işlev değişikliği ile müze olarak kullanılan, hitap ettiği bölge olarak yerel ölçekte değerlendirilebilecek Sivas Arkeoloji Müzesi, Cumhuriyet'in ilk plastik sanatlar müzesi olma özelliği taşıyan, ulusal ölçekli İstanbul Resim ve Heykel Müzesi örneklem olarak seçilmiştir. Örneklem olarak seçilen müze İmekânlarında yerinde gözlem yapılmıştır. Yerinde gözlem yapılması, nitel araştırma türlerinden örnek olay, saha taraması, gözlem ve görsel analiz türlerinin birlikte kullanımını gerekli kılmıştır. xii Birinci bölümde tez çalışmasının amacı, kapsamı, yöntemi açıklanmış ve hipotez ile araştırma sorularına yer verilmiştir. İkinci bölümde müzeyi anlamak ve günümüz müzeciliğinin geldiği noktayı nedensellikleri ile açıklayabilmek adına, müzelerin geçirdiği tarihsel süreç ele alınmıştır. İzleri antik dönemlere kadar dayanan müzeciliğin, günümüz dijital ve kompleks müzelerine dönüşümü incelenmiştir. Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi müzeciliği de gelişimsel açıdan ele alınmıştır. Müze türlerine ve müzelerin taşıdığı güncel işlevlere de çalışmaya altyapı oluşturmak amacıyla bu bölümde değinilmiştir. Müzeleri meydana getiren unsurların saptandığı ve ziyaretçi deneyimini etkileyebilecek unsurların belirlendiği üçüncü bölüm, bu unsurlar özelinde alt başlıklarla açıklamaların yapıldığı kısımdır. Tez çalışmasının ilerleyen bölümünde örneklem olarak belirlenen üç müzenin genel bilgileri de dahil olmak üzere yerinde gözlem ile elde edilen verileri sunulmuştur. Bu müzelerde yerinde gözlem ile saptanan tasarım sorunları üçüncü bölümde belirlenen başlıklar çerçevesinde açıklanmıştır. Çalışmanın son kısmı olan beşinci bölümde elde edilen bulgular özelinde değerlendirmeler ve kişisel deneyime dayanan analizler yapılmıştır. Ulaşılan sonuçta görülmüştür ki müze tasarımı, müze deneyimini doğrudan etkilemektedir. Sahip olunan koleksiyon kadar müzenin yapısı da müze ziyaretçisinin deneyimine katkı sağlamaktadır. Örneklem olarak seçilen müzelerde saptanan tasarım sorunları bağlamında genel öneriler sunularak tez çalışması tamamlanmıştır.