XIX. yüzyılın ikinci yarısında Bitlis vilayetinde Amerikan Protestan misyonerleri ve faaliyetleri

Abstract

Yeni kıtanın keşfiyle beraber 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Amerika'da ortaya çıkan Protestan Misyonerler, ilk etapta bu inançlarını tüm dünyaya yayma yolunu tercih etmişler, Osmanlı'da II. Mahmut'un saltanatının başlarından itibaren de Anadolu coğrafyasına gelmeye başlamışlardır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da teşkilatlanan Amerikalı Protestan Misyonerler, birçok okul, kilise, yetimhane gibi müesseseler inşa ederek, resmî yollardan Osmanlı coğrafyasında faaliyet yürütmüşlerdir. 1858 yılından itibaren Bitlis'te istasyon kuran Amerikan Board misyonerler, Ermeni Tehcirine kadar bölgenin siyasî, sosyal, iktisadî ve eğitim gibi alanlarında derin izler bırakmışlardır. Özellikle Amerikalı Knapp ailesinin Bitlis'te ve bölgede yarım asra yakın süre kalması ve faaliyet göstermesi; Osmanlı'nın siyasî anlamda birçok meseleyle uğraşmasına sebebiyet vermiştir. Misyoner Knapp ve ailesinin bölgede açmış oldukları okullar ve bölgede uzun yıllar Knapp ailesi ile beraber kalmış olan Cole ailesinin de bu okullardaki faaliyetleri, Bitlis gayr-i müslimleri içerisinde büyük bir etki uyandırmış ve bu okullara Ermenilerin rağbetini arttırmıştır. 1895 yılında Bitlis'te meydana gelen ayaklanma hadiselerinde, Bitlis Ermenileri üzerinde büyük bir baskı unsuru olan Amerikalı Misyonerler, olayların en büyük teşvik edici gücü, yerelde bulunan Ermenileri ihtilale götüren sürecin baş aktörleri olmuş ve olayların yatışmasının ardından bölgede gerçekleşen soruşturmalar neticesinde suçlu bulunarak bölgeden uzaklaştırılmışlardır.