Molla Salih Efendi’nin Kâmus El-ervâm Fî Nizâmü’l-Kelâm (inceleme, metin, dizin, terim sözlüğü, tıpkıbasım)

Abstract

Türk dili ile ilgili günümüze kadar tarih boyunca muhtelif bakanlığı sahalarında tek dilli, çok dilli; manzum mensur sözlükler yazılmış, bir sözlük bilim (lexikoloji) geleneği tesis edilmiştir. Bunlar arasında Arapça-Türkçe, Türkçe-Arapça iki dilli sözlükler önemli bir yer tutar, önemli bir kısım tespitler değerlendirilmiştir; Ancak daha çalışılmayı bekleyenler de mevcut. Türkçe-Arapça iki dilli sözlükler arasında tespit ettiğimiz yüksek lisans tezimize konu olan yazma, 17. yüzyılın başlarında Memluk-Kıpçak sözlükçülük geleneğinin tesis ettiği ve pek çok Türkçe-Arapça telif eseri ortaya konmuş çevrede yetişmiş Molla Salih Efendi tarafından Osmanlı Türkçesini öğrenme ve öğrenmenin kaçınılmaz bir gerçek durumunu öğrenmesi ile Osmanlı Dönemi Türkçesi'nin sözlü durumu tespit etmiş olan "Kâmûs El-ervâm fi Nizâmü'l-Kelâm"dır. "Kâmûs El-ervâm fi Nizâmü'l-Kelâm" 116 varaktır; yaklaşık 5 sayfalık bir giriş bölümünden sonra, (A2a/17- A115b/17)'ye kadar tutan Arapça-Türkçe sözlük ve Türkçe dilbilgisinden oluşur. Sözlükte 4549 madde başı olup 38 bab ve 502 fasıl esasına göre üstün, kesre ve ötre sıralamasını esas alarak düzenlenmiştir. Maddenin başlangıç ​​tarihiyle ilgili kökenine ve yer çok kullanılan kelime ailesine yer verilmiş, metin cümlelerle pekiştirilmiştir. Arapça ve Türkçe kelimeler düzenli aralıklarla birlikte harekelenmiştir. Eserde eksik kelimeler yokmuş gibi gözükse de Arapçadaki yayına göre bağlantısızlık sonucunda birkaç yerde eksik kelime bulduklarını tespit ettik. Ayrıca bazı kısımlarda sehven yanlışlıklar olduğu şekilde yazılmış ama farklı anlamlara sahip kelimeler bulunmaktadır. Eserdeki bazı hatalı sorunlarla birlikte bu eksiklere binaen müstensihin Arapçaya tam vakıf olmadığını düşünüyoruz. Anlamının ilerlemesinin önünde geçmek için metin kurarken diğer nüshaları da göz önünde bulundurduk ve karşılaştırdık. Molla Salih Efendi'nin "Kâmûs el-Ervâm fi Nizâmü'l-Kelâm" adlı eserini anlaşılır ve eserinin tam olarak ortaya koyma şeklini ile ana metnini tablo yaparak vermeyi tercih ettik. Tabloda bâb, fasıl, madde başları hem Latin harfli çeviri yazıyla hem de Osmanlı elifbaşı ile yazıldı; madde başlarının Arapça karşılıkları Türkiye Türkçesine çevrildi. Çalışmamızda ana metin bölümünden sonra eserin alfabe sıralama sistemi bugün Türkiye'de kullanılan sistemden farklı olduğu için madde başlarının Latin harfleri ve hem okuma katkısı hem de dönem imlasını göstermek amacıyla Arap harfli alfabetik dizilimi eklendi. Araştırmanın bütçesi ve teorik ehemmiyetini içeren "Giriş" bölümünde kaynak metinde geçen bilgi bölümleri hakkında bir makaledeki kısa bir bilgi dışında malumat mevcut değil, eserin müellifi Molla Salih'in hayatı, eserleri, kişi adları, eser adları, içerdiği yerler değerlendirilerek, yazarın biyografisi literatüre kazandırılmıştır.Giriş yazarının biyografisi dışında "Kâmûs El-Ervâm fi Nizâmü'l-Kelâm"ın çabamız nüshası ve tespit edilebilir nüshaları tanıtılmıştır; sözlükte kullanılan yöntem, eserdeki kişi adları ile ilgili dipnotlarda kısa bilgiler verilmiştir; Ancak tezde daha tipik eseri Türkçeye çevirmek esaslı hareket ettirilmiş sözlükçülük bilimi değerlendirilmemiştir. Türk dili ve leksikografisi açısından önem taşıyan bu sözlük üzerindeki bu çalışmayla her iki dil (Türkçe,Arapça) arasındaki dinî, coğrafî, tarihî, kültürel ve lisanî münasebet üzerinde yapılan bakım zemin hazırlığı hedeflenmiştir.