Türk resminde toplumsal gerçekçiler

Abstract

Gerçekçilik, sanat tarihinde nesnel ve öznel olarak işlenmiştir. Sanatın toplumsallığı ile gerçekçilik arasındaki ilişki ise; 18. yüzyıl sonunda başlayıp, 20.yüzyılda da hem sol politik görüşler hem de insan ve toplumu eserlerine konu eden sanatçılar tarafından her dönem tartışma konusu yapılmıştır.Toplumsal gerçekçilik, 19. yüzyılda yaşanan siyasal olaylar ve Fransa'da Gustave Courbet'nin öncülüğünü yaptığı gerçekçilik akımından doğmuştur. 20.yüzyılın başında yaşanan savaşlar ve yapılan devrimler sonrası bireysel, özgür sanat çalışmalarının dışında, dönemin sosyalist akımından hareketle siyasi iktidarların dogmatik düşünceleri doğrultusunda, halkı eğitmek için kullanıldığı da görülmüştür. Avrupa, Rusya, Amerika'da uygulanırken, en başarılı örnekleri Meksika'da verilmiştir. Almanya'da yaşanan toplumsal değişimler, çağdaş sanat akımlarından yararlanan sanatçılar tarafından, Yeni Nesnelcilik tavrı ile saldırganca, eleştiri düzeyi yüksek eserler üretilmiş, toplumsal gerçekçilik yeni bir boyut kazanmıştır.Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla devrimlerin kalıcı hale gelmesi aynı zamanda sanatçılara da destek olmak için, sanatla siyasi ideolojinin doğrultusunda çeşitli etkinlikler düzenlenmiştir. Cumhuriyet'in 10. yılı nedeniyle başlatılan İnkılâp Sergileri, 1939'da aynı amaçla devam eden Devlet Resim ve Heykel sergileri, 1939?44 yılları arasında ?Yurdu Gezen Türk Ressamlar? sergilerinde sanatçıların eserleri üslup açısından toplumsal gerçekçi nitelikten çok, idealize edilmiş bir gerçeklikti.İlk kez toplumsal gerçekçi olmak iddiasıyla Yeniler Grubu adı altında toplanan bir grup ressam, toplumsal gerçekçi eğilimi benimseyerek, çalışmalarını yürütmüşlerdir. Ancak amaçlarını tam olarak gerçekleştirememişler, ileriki yıllarda kendini gösterecek olan, toplumsal gerçekçiliğin ilk adımlarını atmışlardır.1950'li yıllarda Türkiye'de çok partili sisteme geçiş, sanatta tutucu bir tavrın doğmasına sebep olmuştur. Soyut sanata yönelmişlerdir. Milli sanat oluşturma derdine düşen sanatçılar ne bu isteklerini gerçekleştirebilmişler ne de, toplumsal gerçekçilik adına bir şey yapabilmişlerdir.Ancak 1960'lı yıllarda gerçekleşen 27 Mayıs Devrimi ve 1961 Anayasası ile çalışmalar yeniden canlanmış, sanatçılar dünyaya açılma fırsatı yakalamıştır. Aynı zamanda Türk resim tarihi içinde ?Beş Gerçekçi Türk Ressamı? olarak nitelendirilen grubun ressamları; Türk resminde figüratif, toplumsal gerçekçi resim karakterine sahip önemli eserleriyle, ardından gelecek olan sanatçıları etkilemiştir.70'li yıllarda, uygulanan politikalar ve bozulmaya başlayan toplum yapısı, resim sanatına da yansımıştır. Akademili bir grup sanatçı, desene dayalı resim eğitiminden geçmiş olmanın etkisiyle de, toplumsal-eleştirel gerçekçi eserler üretmişlerdir. En etkili eserler bu dönemde üretilmiştir. Türk resminde figüratif anlayışa zenginlik katmış, resimde psikolojik yapıyı öne çıkartmış, gelişim sağlamıştır.12 Eylül 1980 askeri darbesiyle başlayan siyasi baskı dönemi, sanata da darbe vurmuş, sanatçılar toplumsal içerikli, eleştiri yüklü eserlerden vazgeçip, üslup değişimi göstermiştir. Sanatçılar da, toplumsal içerikli eserlerini üstü kapalı, simgelerle, soyut, dışavurumcu anlatım biçimleriyle üreterek, sanat tavırlarını sürdürmüşlerdir. Bu tavır kimi sanatçılarda kalıcı olmuştur. 1990 ve 2000'li yıllarda sanatçılarda bireyselliklerini öne çıkarma isteği, çabası görülmektedir. Eserlerin yağlıboya tekniğinin dışında; enstalasyon, kolaj, kavramsal sanat, video gösterileriyle sanat izleyicisinin de esere katılımıyla toplumsal gerçekçilik gündemden düşmüş, dar anlamda güncel sanat anlayışı öne çıkmıştır.