Tarihi İzmir hanları üzerine bir inceleme

Abstract

Yüzyıllar boyunca Ege'nin hareketli bir limanı olan İzmir'in topoğrafik yapısı Helenistik çağda kurulan fonksiyonel dağılmayı günümüze kadar sürdürmüştür. Kent coğrafi ve ticari konumu dolayısıyla uzun yıllar Anadolu'dan gelen uzun mesafe kervan ve ticaret yollarının son limanı, ulaşım haberleşme ağlarının düğüm noktası, ihtisaslaşmış bir zanaat ve dış ticaret merkezi olmuş ve bu özelliği günümüze kadar sürdürmüştür. Kadifekale sırtlarına yaslanmış Helenistik ve Roma devri şehirleri üzerine bambaşka karakterde kurulmuş olan İzmir Şehri, kent yapısı açısından Akdeniz ile ticaretinin ve daha eski tarihinin uzantısı içinde hiçbir zaman Türk kültürü için karakteristik görüntüye sahip bir Osmanlı yerleşmesi olmamıştır.

Tarih boyunca kültürler arasında ilişkiyi sağlıyan ve köprü oluşturan ticaret, Batı Anadolu'da, Osmanlı İmparatorluğunun kurumlaşmış mekan yapıları olan ve kökeni Karahanlı, Gazneli ribatlarına dayanan ticaret hanlarının oluşmasını sağlamıştır. İzmir'in Anadolu'ya açılan bir kapı hüviyetini kazanması Anadolu'daki yollar ile yakından ilgilidir. Bu yol aksları İzmir'i geliştirir ve ona ticari bir hüviyet verir. Bu ticari hareketlere bağımlı olarak oluşan han yapıları, Anadolu ve Yakındoğu şehirlerindeki gibi olsa bile yöresel bazı farklılıklar gösterir. Bu binalar yapıldıkları devrin ticari hareketlerine bağımlı olarak inşaa ve mekan tarzlarına göre değişik tiplere ayrılırlar.

Bugüne kadar pek azı ulaşabilmiş bu hanların büyük bir bölümü ya işlevini tamamen yitirmiş, ya da yanlış işlevler verilip eskime hızları arttırılarak yokolma tehlikesi ile karşı karşıya bırakılmışlardır. Korunması gerekli, nesne olarak "ANIT" kapsamı içine giren bu tarihi yapılarımızı, öncelikle belgeleyip tanıtmak sonra ülkemizdeki ve dünyadaki Tarihi Çevre Koruma yöntemleri doğrultusunda, günümüzün yaşam koşullarına göre, değerlendirip uygun işlevler kazanmasını sağlamalıyız. Bu amaçla anıtsal değerler taşıyan han yapılarına öncelikle etkin yaşatma yöntemi uygulanarak, çağdaş toplumun gereksinimlerine uygun bir işlev vermek sonrada orjinal hallerini, sahip olduğu anıtsal değerleri, koruyarak bilimsel biçimde restore etmek, bakımlarını sağlamak gerekir. Anıt olarak tesbit ettiğimiz İzmir han yapılarının korunabilmesi amacıyla verilen işlevlerin saptanmasında, yöresel ve çevresel etkenlerinde en az plan tipleri kadar önemli olduğu ve her iki etkenin birarada düşünülmesi gerektiği bir gerçektir.

Bir anıtın korunabilmesi kendi ölçüsü ile orantılı bir çevreninde korunmasını gerektirdiğinden, sözü edilen koruma kararları doğrultusunda tarihi İzmir hanları ve çevresi, etkin yaşatma esaslarına göre değerlendirilip örnek bir bölge üzerinde bir tasarım denemesi yapılmıştır.