Osmanlı ilk devir Bursa külliyeleri

Abstract

Türkler, XI. yüzyılın ikinci yarısından sonra Anadolu'da yoğun biçimde yerleşmeye başlamışlardır. Bir taraftan topraklarını genişletmek için fetihler yapmışlar, diğer taraftan da aldıkları yerlerde Türkleşmeyi sağlamak için yeni yapılar inşa etmişlerdir.

Cami, imaret (aşhane), medrese, hamam, türbe gibi toplumun sosyal ve kültürel ihtiyaçlarına cevap veren yapıların bir araya getirilmesinden meydana gelen külliyeler, Osmanlıların genişleme ve Türkleşme siyasetine en uygun yapı topluluklarıdır. Bunlar Osmanlılara kadar genellikle birleşik yapılar olarak inşa edilmişlerdir.

Osmanlıların külliye mimarisinde verdikleri ilk örnekler olan Bursa Külliyeleri, vakfiyelerinden anlaşıldığına göre aynı tarihlerde ve aynı kişiler tarafından, külliye fikri ile yaptırılmışlardır. Bunlar zaviyeli camilerin gelişmiş şekli olup, dağınık ve geniş programlı plan şemalarına sahip, fakat henüz merkeziyetçi fikir ve geometrik düzenden uzaktır. İlk devir Osmanlı Külliyeleri klasik döneme hazırlık ve araştırma devresini teşkil etmeleri bakımından çok önemlidir. Yapıların program açısından gelişmeleri bu ilk devrede tamamlanmıştır.

Külliyeler, klasik dönemde ise, mimari olgunluk ve program açısından gittikçe ilerlemiş ve XVI.yüzyılda gelişimlerinin en üst düzeyine ulaşmışlardır. Osmanlılar İmparatorluğun büyüyüp kuvvetlenmesine paralel olarak mimari ve kapsam açısından üstün nitelikli külliyeler inşa etmişlerdir. Fakat sonraki dönemde devletin yaşadığı duraklama ve gerileme külliyelere de yansımıştır. Daha önceleri yapılan büyük ve gelişmiş kompleksler yerlerini, program ve boyut olarak daha küçük ve proporsiyonların bozulduğu yapı topluluklarına bırakmışlardır. Bunun bir çeşit geriye dönüş olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

Bu araştırmada, Osmanlı Külliye mimarisinin gelişiminde ilk adımı oluşturan Bursa külliyeleri, gerek tarihsel, gerekse mimari açıdan dört bölüm halinde incelenmiştir.