Tarikat yapıları üzerine bir inceleme

Abstract

Anadolu'nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecinde önemli etkinlikleri olan bir takım örgütlerin dinsel-mistik içerikli oldukları kadar, toplumsal görevleride üstlenmiş yapıları incelemeyi, bu yapılar için bir tipoloji ve terminoloji saptamayı amaçlayan bir çalışmadır.

Osmanlı mimarisinde dini ve sivil yapıların yanısıra üçüncü bir kategori oluşturan bu yapıların işlevlerini, niteliklerini ve mimari özelliklerini saptayabilmek için tez dört bölümde geliştirilmiştir:

İlk önce "İslamiyet'te Tarikatlar'ın ve ilk Tarikat yapılarının ortaya çıkışları" bölümünde, tarikat yapılarını oluşturan kurumların kaynaklarına işaret edilerek, İslamiyet'in evriminde Tasavvuf akımının ve bu akım içindeki örgütlenmelerin hangi neden ve etkenlerle ortaya çıktıkları belirtilmiştir. Bu şekilde ileride Anadolu-Türk topraklarında kurulacak olan yapıların kökenleri gösterilmiştir.

"Tarikat ritlerinin mimariye etkisi" bölümünde en tanınmış ve yayılmış tarikatları inceleyerek, bunların ayin ve törenlerinin mimariye olan etkisi açıklanmıştır.

"Yapıların ayırımı" bölümünde, Tarikat kurumlarınca ortaya çıkarılan çeşitli niteliklerdeki yapılar incelenerek, Anadolu-Türk mimarisinde özgün bir tür oluşturan bu yapılar, sistemli bir tipoloji içinde tanıtılmış ve yorumlanmıştır.

"Tekke mimarisi" bölümünde ise, XIII. yüzyılda kurulmuş olan dünyaca tanınan ve bilinen iki büyük tarikatı, "Bektaşilik" ve Mevlevilik"i inceleyerek, tekke yapılarının özellikleri ortaya konmuştur.

Sonuç olarak, ortaya çıktıkları zamanın gereksinmelerine cevap veren, ancak günümüzde işlevlerini yitirmiş olan tarikat yapılarının bir bütün olarak Osmanlı mimarisi geleneğindeki yerleri değerlendirilmiştir.