Propaganda afişlerinin tarihsel gelişimi: başlangıcından 1968’e

Abstract

Günümüzde propaganda, ikna edici iletişim veya siyasal iletişim kapsamında ele alınan temel bir akademik başlık olarak yer almaktadır. Propaganda eylemliliği içinde kullanılan temel kitle iletişim araçlarından büyük bir bölümünü, grafik ürünler ve özellikle afişler oluşturmaktadır. İkna edici iletişim dahilinde bu grafik ürünlere ve özellikle afişlere yönelik olarak içerik üzerinden yapılacak olan anlam -r bilim temel li değerlendirme sonucu, bu ürünlerin ortak özellikleri maddeler halinde somutlan- mıştır. Bu maddeler, afişlere yönelik biçim düzeyinde yapılacak larihselleştiııneye destek olabilecek ikinci bir okuma olanağı sağlamaktadır. Bugün artık kapsamlı bir akademik çalışma alanına dönüşmüş olan propagan danın ilk erken dönem grafik ürün örneklerine, Roma döneminde rastlanmaktadır. Pompei'de şehir duvarlarına kazman yazılarla ilk örneklerini veren propaganda, Rö nesans döneminde meydanlardaki heykellere asılan ve politik eleştirileri içeren tabe lalar biçiminde karşımıza çıkmaktadır. Gutenberg'in baskı makinasını icadıyla, illüst- ratif anlatımın temel biçimi belirlediği hiciv ve yergi temelli afişlerin erken ve yay gın örnekleri ortaya konmuştur, lö.yüzyılda Reform hareketinden başlayıp 20.yüzyıl başına ulaşan süreç içinde propaganda afişleri, savaşları, devrim dinamiklerini ve mü cadeleleri ortaya koyan belgesel içeriklerden, mevcut iktidarlara yönelik yergi ve iro ninin egemen olduğu karikatür temelli anlatımlara uzanan bir çizgide çeşitlilik gös termiştir. Yüzyıl başında ortaya konan teknolojik gelişmeler endüstri devrimini ve sosyal, kültürel hayatta radikal atılımları beraberinde getirmiştir. Bu gelişmelerin olumsuz bir sonucu olarak ortaya çıkan 1. Dünya Savaşı propaganda afişinin gerçek içeriğinin ve biçiminin tanımlandığı bir dönemdir. Bu yıllarda ortaya çıkan modernist avangard hareketler saldırgan üsluplarıyla kendi özgün afiş biçimini ortaya koymuş tur. Sovyetler Birliği'nde yaşanan devrimin yarattığı coşkunun pozitif bir ürünü olan konstrüktivizm, son çözümleme de Sosyal gerçekçiliği benimseyen Sovyet Devrim afişlerinin erken dönem biçimini belirlemiştir. Bu büyük savaşın yaralarını sarmaya çalışan dünya ülkeleri, Avrupa'da gelişen faşist yaklaşımların etkin bir propaganda yöntemiyle yarattığı güçlü iktidar ortamının içinde, İspanya örneğinde olduğu gibi iç savaşlar ve kaçınılmaz bir ikinci dünya savaşıyla yüzleşmiştir. Bu yıllarda gelişen teknolojinin bir getirişi olarak afişlerde kullanılmaya başlayan fotoğraf, illüstratif an latımın yerini almaya başlamıştır. Polonya gibi işgal altındaki ülkelerde direnişi ör gütlemeye yönelik olarak yeraltında, pragmatik koşullarda üretilen özgün örnekleriy le ortaya konan afişler, bu ülkelerin ileride afiş sanatında sahip olacağı parlak gelece ğinin önünü açmıştır. Savaş sonrası dönemde "kapitalizmin beşiği" A.B.D. ve "komünizmin kalesi" S.S.C.B.'nin başını çektiği kutupların yarattığı gerilimin tanımladığı Soğuk Savaş sü recinde, karşılıklı propagandaya yönelik çok sayıda afiş üretilmiştir.IV Çin ve Küba gibi ülkelerdeki yaşanan devrim pratiğini halka aktarmak işlevini enformatik içerikli propaganda afişleri üstlenmiştir. Ulusal bağlamlardan beslenen ve geleneksel, folklorik sanatların grafik anlatımı tanımladığı bu afişlerde, resmi ideolo jinin yaklaşımı da belirleyici olmuştur. Çin'de Mao'nun temel hegemonyası altında saptanan kısıtlamalarla şekillenen propaganda afişleri, Küba'da Castro'nun kişisel yaklaşımlara prim tanıyan yaklaşımıyla yoğun bir çeşitlilik göstermiştir. Küba afişle- rindeki bu çeşitliliği olağan kılan bir diğer unsur da, ideolojik olarak Doğu'ya yakın lık gösteren Küba'da afişlerin, biçim olarak coğrafi komşusu A.B.D. 'nin etkisi altın da eklektik bir anlatıma yönelmesidir. Vietnam Savaşı, Küba, Çin Devrimi ve ırk ayrımcılığının beslediği 68 olayları, savaş ve ırkçılık karşıtı grafik ürünlerin ve toplumsal eylemliliğe destek veren prag- matik afişlerin ortaya konduğu bir dönem olarak grafik tasarım tarihinde özelleşmiş tir. Tüm iletişim kurumlarında grevin yaşandığı 68 Mayıs'ında, Paris'te şehir içi iletişim işlevini üstlenen Atelier Populaire'in anonim imzalı afişleri, pragmatisizmin özgün ve çarpıcı ürünleri olarak öne çıkmıştır.