Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’deki H. 2155 numaralı murakka

Abstract

Timurî, Türkmen ve Safevî hanedanlarının hamiliğinde geliştirilen murakka yapımcılığı, 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı Saray nakkaşhanesinde de ilginç Örnekler vermiştir. Tezin konusu olan Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki H. 2155 no.lu murakka 18. yüzyıl sonlarında düzenlenmiştir. Eserin yan kağıdında bulunan nottan da anlaşıldığı gibi, murakkayı düzenleten, dönemin ünlü bir ta'lîk hat ustası olan Şeyhülislâm Veliyyüd-dîn Efendi'nin oğlu Mehmed Emin Efendi'dir. Bu murakkada 16. yüzyıla ve 17. yüzyıl başlarına ait Safevî minyatür ve mürekkep resimlerinin (kalem-i siyahı) yanı sıra, 18. yüzyıla ait Osmanlı resimleri ile Timurî, Safevî ve Türk hattatlarının çalışmaları yer almaktadır. Murakka hem Osmanlı döneminde tasarlanmış yaprakları, hem de üzerlerinde taşıdıkları mühürlerle de belirlenen orijinal Safevî tasarımlı yaprakları içermektedir. Yaprakların kenarlarına 18. yüzyılın ebru kağıtları geçirilmiştir. Ayrıca murakkada, vassale yöntemiyle yanyana getirilmiş farklı dönem üslûplarını yansıtan, çoğunluğu Safevî müzehhiplerine ait tezhip ve hâlkâr çalışmaları yer almaktadır. Ta'lîk yazıyla nazım ve nesir olarak yazılmış hat örneklerinin çoğunluğu, nasihat içeren Farsça cümlelerden oluşur. Murakka düzenlenirken resim-metin ilişkisi de gözetilerek, resimlerin konularına uygun metinler, resimlerin etrafına veya karşısına özenli bir tasarımla yerleştirilmiştir.VI Murakkada bulunan kimi Safevî kalem-i siyahı resimleri, Osmanlı nakkaşlannca renklendirilmiş, zemine dönemin zevkine uygun manzaralar ilâve edilmiş ve figürlerin yüzlerinde oynanarak Osmanlı tiplerine uydurulmaya çalışılmıştır. Cildi 1 8. yüzyıl Avrupa seraseri kumaş kaplanmış olan bu murakka, dönemin aydın kişiliği olan Mehmed Emin Efendi için düzenlenmiş, değerli yapıtlar içeren bir murakkadır. Anahtar Kelimeler: Murakka, Topkapı Sarayı Müzesi, Şeyhülislâm Veliyyüd-dîn Efendi, Mehmed Emin Efendi