Türk romanının doğuşu ve Ahmet Mithat Efendi

Abstract

Roman, edebiyatımıza gireliden beri üzerinde en çok tartışılan tür olmuştur. Bu tartışmalar azalacağı, hatta bir noktadan sonra biteceği yerde daha da şiddetlenerek devam etmiş ve devam etmektedir. Özellikle Cumhuriyetten sonra Batı romanına bakarak Türk romanını değerlendirmeye gitme gayretleri, bazılarının Türk romanının varlığından şüpheye düşmesine sebep olmuştur. Oysaki Türk romanının doğuş safhası ve gelişme seyriyle Batı romanının doğuş safhası ve gelişme seyri, gerek yazarlar, gerekse okuyucular açısından tamamen farklıdır. Bu fark gözardı edildiği müddetçe tartışmaların bitmeyeceği inancındayız.

Türk romanının sağlıklı bir yapıya kavuşabilmesi ve bize hâs olabilmesi için doğuş safhasının ve gelişme seyrinin iyi araştırılmasını zarurî gördük. Çünkü temelin nasıl atıldığı, duvarın nasıl yükseldiği anlaşılmadan yapıyı kavramak ve yapı hakkında hüküm vermek zordur. Nitekim öyle de olmakta; romanımız, eline her kalem alan tarafından yeniden keşfedilip değerlendirilmeye kalkışılmaktadır. Tabiî ki bu durumda belli neticelere varmak yerine bir karmaşayla karşı karşıya kalınmaktadır.

Biz, işte bu düşüncelerle böyle bir çalışmaya girdik. Çalışmamızın birinci bölümünde, Ahmet Mithat dışındaki Tanzimat devri yazarlarını ele alıp onların dil arayışlarını, eski edebiyata bakışlarını, Avrupa edebiyatından ne anladıklarını ve ondan ne şekilde istifâdeyi gerekli gördüklerini özellikle roman anlayışlarını göz önünde bulundurarak incelemeye çalıştık. Böylece roman anlayışlarını ayrıntılı olarak ortaya koymaya gayret ettik. İkinci bölümde de yine aynı metotla Ahmet Mithat'ı ele aldık. Bu bölümde çağdaşlarının ve sonraki nesillerin Ahmet Mithat'ın eserlerine bakışlarına da kısaca temas ettik ki, o günden bu güne nelerin nasıl değerlendirildiği mukayese edilebilsin.

Hemen şunu belirtelim ki, doğuş safhasında roman hakkında ne söylenmesi gerekiyorsa fazlasıyle söylenmiştir. Bunlar yeterince bilinseydi, romanımız ve romancılarımız üzerine yıllardır bu kadar şey yazılmayacak ve konuşulmayacaktı. Çünkü daha sonra yazılanların ve söylenenlerin Türk romanının kurucularının söylediklerinden öte bir şey olmadığı kanaati bizde hâsıl olmuştur. Zaten romanın altın çağını 19uncu yüzyılda yaşadığı hemen herkesçe kabul edilmektedir. Bu yüzden 1950'li yıllardan sonra Batıda anti-roman tartışmaları başlamıştır. Acaba Türk romanı için de aynı görüş geçerli olabilir mi? İşte bu çalışmamız aynı zamanda bu soruya bir cevap mâhiyetindedir. Çalışmalarım süresince yakın ilgisini gördüğüm, yapıcı ve yol gösterici uyarılarından büyük ölçüde istifade ettiğim Prof. Dr. Mehmed ÇAVUŞOĞLU'ya müteşekkirim. Zaten beni böyle bir çalışmaya yönelten de kendileri olmuştur.