16. yüzyılda yazılan Şeyh Hamdullah murakkalarının tezhiplerinin incelenmesi

Abstract

Türk İslam Kitap Sanatlarında, müstesna bir yere sahip olan murakkaalar, tezhip sanatının uygulandığı alanlar olarak da sayısız örnekler sunmuştur. Ancak tezhiplerin hangi döneme ait oldukları tahmin edilmektedir. Böylelikle farklı tarihlerde yapılan yüzlerce tezhipli sayfa ilk defa bir arada incelenmiştir. Bu çalışmada, Şeyh Hamdullah murakkaalarına ait makale, kitaplar, dergiler ve tezler araştırılarak, 52 kitap, 122 albüm, 558 kıt'a incelenmiştir. Kütüphaneler ile aylarca süren yazışmalar ve resmi izinler neticesinde alınan yüksek çözünürlüklü görseller sadece bu tezde kullanılmak üzere akademik amaçla alınmıştır. Desenler hakkındaki kompozisyonlar ve tasarımlar kütüphanelerin, kaynak kitapların ve makalelerin bilgileri ışığında renkli çizimleri de yapılarak açıklanmıştır. Eserlerin büyük bir kısmı yurt içinde; Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, İstanbul Nadir Eserler Kütüphanesi ve Arkeoloji Müzesi, Bursa Müzesi, Ankara Diyanet Yazma Eserler Kurumu, Sakıp Sabancı Müzesi, Sadberk Hanım Müzesi, Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı'ndan alınmıştır. Yurtdışında; Chester Beatty, Walters, Metropolitan, Michigan, British Museum ve Khalili Collection'dan temin edilmiştir. Tez toplamda altı bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler sırasıyla giriş, Şeyh Hamdullah'ın hayatı, murakkaaya genel bakış, Türkiye'de bulunan müze ve kütüphaneler, Türkiye dışında bulunan müze ve kütüphaneler ve sonuçtur. Giriş bölümünde temel olarak tez hakkında bilgi verilmiştir ve tez yazımında kullanılan yöntem anlatılmıştır. İkinci bölümde Şeyh Hamdullah'ın hayatı hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde tezin ana konusu olan murakkaanın tanımı yapılmış, tarihçesi, yapım şekli ve çeşitleri anlatılmıştır. Dördüncü ve beşinci bölümde yukarıda bahsedilen müze ve kütüphanelerde bulunan kıt'alar teker teker incelenmiştir. Her bir kıt'anın görseline yer verilmiş, ardından analizi yapılması gereken tezhipler detaylı bir şekilde çizilmiş ve anlatılmıştır. Altıncı bölümde araştırmanın önemi, amacı tezhip ana sanat dalına katkısı bulgulara yer verilmiştir. Tezde incelenen murakkaa albümlerde, tezhip sanatının benzersiz örnekleri bir araya toplanmıştır. Bugünümüze kadar ulaşan yurtdışı ve yurtiçindeki bu hazinelerimiz bize tezhip sanatının kitap sanatları ile gelişip Şeyh Hamdullah murakkaaları ile de zirveye ulaştığını göstermektedir.