Türk ve İslam Eserleri Müzesi Kütüphanesi'nde yer alan seçilmiş yazma eserlerdeki tezyini Rumilerin incelenmesi ve yeni bir eserle yorumlanması

Abstract

Rumi motifi, Türk- İslam sanatlarında önemli bir bezeme unsurudur. Hayvansal kökenli olduğu düşünülen rumi motifi Orta Asya kökenli olup, ilk olarak Bezeklik'teki Uygur duvar fresklerinde bir deniz ejderinin kanatlarında görülmektedir. Burada görülen şekil, daha sonraki yüzyıllarda, çok sık rastlayacağımız klasik rumi formunun aynen uygulanılan örneklerindendir. Tezyinatta önemli bir yeri olan rumi motifi, her dönemde, her üslupta, başlangıcından günümüze kadar her alanda kullanılmıştır. Rumi motifi farklı kültür medeniyetleri çerçevesinde formunu koruyarak bozmadan şekillenip günümüze ulaşmıştır. Aynı zamanda rumi süsleme sanatının her alanında bağımız olarak kullanılması sebebiyle kompozisyon tipleri arasında rumili desenin ayrı bir yeri ve önemi vardır. Kullanım sahasında hem bir üslup, hem de bir temel motif olan rumi, ana formu aynı olsa da, küçük farklarla sade, dendanlı, tezyini, sarılma, sencide, yapraklı, bulutlu, hurdeli gibi isimler alarak sınıflandırılmıştır. Tezhip sanatı, XVI. yüzyılda en görkemli, en ihtişamlı ve en parlak dönemini yaşamıştır. XVI. yüzyılda padişahların sanata ve sanatçıya büyük önem vermeleri bu dönemde sayısız yazma eserlerin oluşmasını sağlamıştır. XVI. yüzyılda kullanılmaya başlanan tezyini rumi motiflerine bakıldığında dönemin karakteristlik özelliklerini taşıdığı görülür. Başlıbaşına bir bezeme unsuruyken formunun içerisine ilave edilen detaylar tezyini rumi motifini daha estetik ve cazip hale getirmiştir. Rumi motifinin çeşitlerinden biri olan tezyini rumi motifi, kompozisyonlarda ölçüsünden daha iri çizilip iç bünyesine yerleştirilmiş bitkisel kökenli motiflerden oluşur. 16. yüzyıl başından itibaren görülür. İrice bir ruminin içi, hatâyî grubu motiflerle bezenmiştir. Tezyinatta çok kullanılmış olan işlemeli ruminin ilk denemeleri, oğlu Kanuni Sultan Süleyman tarafından inşa olunan Yavuz Sultan Selim türbesindeki çinilerde görülür. En güzel örnekleri de Topkapı Sarayı Mukaddes Emanetler kısmındaki çinilerdedir. Şehzadebaşı İbrahim Paşa Türbesi kapısındaki taş işçilikle yapılmış oymalar, motif olarak da desen olarak da eşsizdir. 16. yüzyıla ait Karamemi' nin İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, T.5467'de bulunan Muhibbi Divanı'nda ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, HS.5'teki, Ahmed Karahisari Kur'an-ı Kerim' inde bulunan tezyini rumi örnekleri de estetik açıdan önem arz eder. Tez konusu olan TİEM Kütüphanesi'ndeki seçili eserler renk, kompozisyon, motif, desen ve tasarım açısından incelenip eser analizleri ile tezyini rumi daha iyi açıklanmaya çalışılmıştır. İncelenen tezyini rumi motifi yazma eserlerde en çok serlevha sayfalarında, başlık tezhiplerinde ve zahriye sayfalarında kullanıldığı görülmüştür. Eserlerin her biri tezyinat açısından detaylı biçimde analizleri yapılarak çizilmiş, künyeleri incelenip belgelerle tespit edilmiştir. Müze ve kütüphanelerde seçili yazma eserlerinde görülen tezyini rumi örnekleri görsellerine bu çalışmada yer verilerek eser hakkında bilgi verilmektedir.