Platform kapitalizmi kıskacında konut: Cihangir semti'nde airbnb eksenli konut hiper-metalaşması

Abstract

Bir kısa süreli kiralama platformu olan Airbnb, günümüzde paylaşım ekonomisinin en büyük oyuncularından biri olarak gösterilmektedir. Küresel ölçekte hızlı bir yayılma göstererek ölçeğini giderek büyüten platform, son on yıldır akademik alanda kentsel çalışmalara sıklıkla konu olmakta ve platformun kentlerde ampirik olarak ortaya konan çok boyutlu etkileri, "paylaşım" söyleminin ötesinde kapitalist çıkarların ağır bastığı çeşitli gerçeklikler ile karakterize olması gerekçesiyle eleştirilmektedir. Airbnb, son on yıldır, İstanbul'un özellikle tarihi ve turistik kent merkezlerinde önemli bir ivme kazanarak belirgin bir şekilde artış göstermiştir. İstanbul'da en çok Airbnb kayıt sayısına sahip olan Beyoğlu ilçesinde kısa süreli kiralamaların yükselişi dikkat çekicidir. Beyoğlu'nda bulunan ve geçmişten günümüze soylulaştırma literatürüne sıklıkla konu olan Cihangir Semti ise, Airbnb'nin giderek daha fazla girişimci tarafından bir yatırım aracı olarak kullanımının arttığı bir semttir. Bu tez, Cihangir Semti'nde kısa süreli kiralamaların bölgedeki konutun hiper-metalaşması sürecinde oynadığı rolü keşfetmek için semtteki Airbnb kullanımının tarihsel süreç içerisindeki dönüşümü ile bu dönüşümün konut piyasasında ortaya çıkardığı sonuçlara odaklanan bir saha araştırmasına dayanmaktadır. Çalışmada, eleştirel gerçekçilik (critical realism) meta-teorisinin sunduğu ontolojik ve epistemolojik yaklaşım ve Marksist politik ekonominin sunduğu analitik çerçeve benimsenmiştir. Airbnb'nin konutun hiper-metalaşması sürecinde oynadığı rol ve konut piyasasında meydana getirdiği toplumsal ve ekonomik eşitsizlikler incelenirken, bu eşitsizliklerin temeline kapitalizmin güncel bir biçimini oluşturan platform kapitalizminin oluşturduğu çelişkiler yerleştirilmiştir. Saha araştırması yöntemine dayanan çalışmada, sekiz farklı katılımcı grubu kapsamında, toplam 46 kişiyle yarı-yapılandırılmış görüşme gerçekleştirilmiştir. Görüşmelerin temel amacı, Airbnb'nin semtin konut piyasasında çıkardığı dönüşümlerin, katılımcı gruplar tarafından nasıl tanımlandığı, algılandığı ve deneyimlendiği ile bunların arkasında yatan nedensel mekanizmaların açığa çıkarılmasıdır. Saha araştırmasının bulgularına göre Cihangir Semti'nde Airbnb kullanımının dönüşümü üç temel evrede gerçekleşmiştir: (i) Airbnb'nin birinci dalgası: barınma sorununa geçici ve bireyselleşmiş bir çözüm olarak Airbnb ve konuta yabancılaşmanın erken evresi (2010-2016), (ii) Airbnb'nin ikinci dalgası: ev paylaşanlardan "amatör" girişimcilere profesyonelleşmenin erken evresi (2017-2020), (iii) Airbnb'nin üçüncü dalgası: büyük sermaye odağında profesyonelleşen kısa süreli kiralamalar ve Airbnb eksenli konut-hipermetalaşmasına doğru (2021-günümüz). Bulgulara göre Airbnb, semtte konutları giderek ticari varlıklara dönüştürerek uzun süreli kiralanabilir konut stokunu azaltmakta, kiralık konut fiyatlarında spekülatif artışlara neden olmaktadır. Konut fonksiyonundan konaklama fonksiyonuna kayma ile konuta yabancılaşmanın da arttığı özellikle ikinci ve üçüncü dalga döneminde Airbnb, giderek daha fazla girişimci ve yatırımcıyı semte çeken bir unsur hâline gelmiştir. Cihangir Semti'nde Airbnb'nin konutun hiper-metalaşması sürecinde aktif rol oynayan bir aktör olduğuna ilişkin temel bulgular ise şu şekildedir: (1) Konut fonksiyonundan konaklama fonksiyonuna geçiş ile birlikte ortaya çıkan yeni bir "platform coğrafyası" yaratmaktadır. (2) Kısa süreli kiralama mekanizması ile konut üzerinden yeni bir değer üretimi yaratmakta ve konutu küresel finansal sistemlere bağımlı hâle getirerek konut piyasasının kırılganlığını artırmaktadır. (3) Konuta ilişkin yeni kullanım modelleri yaratarak mülkiyet ilişkilerini değiştirmekte ve konuta likidite kazandırmaktadır. (4) Konut piyasasında sermayenin hakimiyetinin artmasında katalizör görevi görmektedir. (5) Konutun kullanım değerinden soyutlanmasına ve değişim değerinde spekülatif artışlara neden olarak konut fiyatlarını artırmaktadır. (6) Mekân ve konut algısında değişime sebep olarak, konuta yabancılaşma ve geçici nüfus odaklı dönüşümü tetiklemektedir. Sonuç olarak, Cihangir Semti'nde Airbnb kullanımının geçirdiği evrim ve platformun konutun hiper-metalaşması sürecinde oynadığı rol, platform kapitalizminin kentlerdeki somut bir yansıması olarak değerlendirilmektedir. Cihangir, hem yerel hem küresel sermaye akışlarının şekillendirdiği bir kentsel alan olarak, konutun hiper-metalaşmasının somut bir örneği haline gelmiştir. Tezin literatüre sunduğu temel katkı, Airbnb'nin konut piyasasında ortaya çıkardığı dönüşümleri ortaya koymanın ötesinde, bu dönüşümlere sebep olan mekanizmaların ve bu mekanizmaların konutun hiper-metalaşması sürecini tetikleme potansiyelini açığa çıkaran, diğer bir deyişle bu mekanizmaları aktif hâle getiren ölçekler arası nedensel ilişkilerin de ortaya konmasıdır. Konutların kısa süreli kiralamalar aracılığıyla ticari işletmelere dramatik dönüşümü, neoliberal kent ve konut politikaları ile teşvik edilen bir olgudur. Bu noktada, Airbnb konutun metalaşması süreçlerinin yegane itici gücü olarak değil, hâli hazırda süregelen konut krizini derinleştiren ve bu krizin sebep ve sonuçlarında yapısal değişikliklere yol açan yeni dijital bir aktör/bir katalizör olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda Airbnb'nin, konut sorunu tartışmalarına kiralık konut piyasasında ortaya çıkardığı güncel dönüşümler nedeniyle dâhil edilmesi gerektiği düşünülmektedir. Bunu yaparken kiralık konut piyasasındaki dönüşümler, geleneksel kiralama piyasasının çözülmesi ve daha kurumsal iş modellerinin ortaya çıkması ile ilişkilendirilmektedir. Bu kurumsallaşmada büyük sermaye gruplarının ve uluslararası şirketlerin özellikle İstanbul gibi yabancı nüfusu da çeken metropollerin kent merkezlerindeki konut piyasasında belirgin dönüşümlere yol açabileceği göz ardı edilmemelidir.