Boğaziçi'nde bir işçi semtinin görünümleri: Farklı faillik eksenlerinde beykoz

Abstract

Bu tez, mekânsal süreçlerin failler (agency) odağında işleyişini anlamaya yönelik bir araştırmanın ürünüdür. Çalışma, Boğaziçi'nde, 19. yüzyıldan başlayarak 20. yüzyıl sonlarına dek bir işçi semti olarak gelişen fakat fabrika kapanmalarıyla bu karakteri dönüşmeye başlayan Paşabahçe'ye odaklanır. Paşabahçe, özellikle Erken Cumhuriyet'in sanayileşmeye dayalı kalkınma ideali doğrultusunda 1930'larda burada kurulan iki büyük fabrika – Paşabahçe Şişecam ile Tekel İspirto ve İçki Fabrikası- odağında şekillenir. Bu fabrikalarda çalışmak üzere göçle gelen işçilerin evlerini kurduğu yamaçlarda yerleşim alanları genişlerken, semt peyzajı cam ve içki üretiminin ritimleriyle bütünleşir. Özellikle cam üretimi, atölyeler ve imalathaneler aracılığıyla fabrikanın sınırlarını aşarak, evlerin altına ve semtin içine doğru yayılır. 1980'lerden itibaren fabrikalar için özelleştirme, küçülme, yer değiştirme ile birlikte anılan sanayisizleşme tartışmaları sürerken, Paşabahçe'de de 2000'lerin başındaki kapanmalarla birlikte arazinin karakteri bu kez fabrikaların geride bıraktığı büyük boşluklar üzerinden şekillenmeye başlar. Bu dönüşüm, tez kapsamında, salt üst ölçekte işleyen süreçlerin yereldeki tezahürü olarak değil; işçilerin gündelik pratikleri, kolektif etkinliği ve öznel deneyimleri üzerinden ele alınır. Çalışma, işçi semtinin tarihsel güzergahlarını anlamak üzere, Paşabahçeli işçilerin gündelik yaşamlarının büyük bölümünü geçirdiği fabrika, atölye ve ev mekânlarına ve bu mekânlar arasında kurulan süreğen ilişkilere odaklanır. Bu bağlamda tez, bir mekân okuması önerir. Mekânın ikilik temelli ve yukarıdan aşağı kurulan hakim anlatılarına karşın, fail odaklı yaklaşımın, ev-işyeri, kamusal-özel, üretim-yeniden üretim gibi ikiliklerin ötesinde düşünmeyi, mekânsal süreçlerin ilişkisel ve çoklu katmanlarını anlamayı mümkün kılacağını kabul eder. Bu doğrultuda araştırma, konuya yerinden, yakından ve yatayda bakmayı benimser. Yerindenlik, araziyi yalnızca edilgen bir bağlam olarak değil, fail olarak da ele almayı; yakınlık, işçilerin deneyimlerine doğrudan odaklanmayı; yataylık ise farklı faillikleri, hiyerarşik bir üstünlük olmaksızın, birbirleriyle ilişkili ancak eş düzlemde konumlandırmayı ifade eder. Çalışma; fabrika/işletme, ürün/eşya, sendika/işçi ve araziyi birbiriyle ilişki içindeki faillikler olarak ele alır ve doğrudan bu faillere ve onların ürettiği bilgiye odaklanır. Bu bağlamda, mekânı örgütleyen faillikler arasından, etkinliğine karşın temsili sınırlı olan işçi failin deneyimleri öncelenir. İşçilerin kendi içindeki cinsiyet, yaş, vasıf, siyasal angajman gibi farklılıkları ise, barındırdığı olası çatışma-dayanışma hatları üzerinden bu çözümlemeye dahil edilir. Böylece çalışma, mekânın, fail konumlarının ve tarihsel-toplumsal etkileşimlerin birbiriyle sürekli ilişki halinde olduğu, iç içe geçmiş süreçleri kavramsallaştırmayı amaçlar. Araştırmada, ilişkisel ve çoklu mekânsal süreçleri fail odağından anlamak amacı, konuya yaklaşım ve yönteme de işaret eder. Epistemolojik çerçeve, bilgi üretiminin imkânını konumlu bilginin (situated knowledge) ortaya konulmasında gören yaklaşımlara dayanır. Belirli bir zaman-mekânda, faillerin birbirleriyle ve farklı düzeylerde etkin olan diğer faillerle ilişkilerini anlamak, çözümlemek; mekânın nasıl kurulduğu ve/veya nasıl çözüldüğü ile nasıl başka türlü de olabileceğine (contingency) ilişkin fikirler barındırır. Niteliksel araştırma yöntemleri çerçevesinde; gözlem, derinlemesine görüşme, görsel çevrenin okunması, anlatılar ve fotoğraflardan yararlanma, haritalarla düşünme temel araçlardandır. Bu teknikler, en doğru bilgiye ulaşma kaygısından öte, geçmişte bir işçi-fail grubunu oluşturan bireysel ve kolektif faillerin algı ve anlam dünyalarını, mekânsal deneyimlerini ve pratiklerini anlamaya yöneliktir. Kaynak olarak arşivler ve süreli yayınlardan elde edilen bilgi de konumlu içeriği göz önünde bulundurularak anlatıya dahil edilir. Paşabahçe'nin, Geç Osmanlı'dan bugüne uzanan dönüşümü, yukarıdan aşağı kurulan anlatılardan izlendiği gibi yalnızca kuruluş-yükselme-çözülme şeklinde okunabilecek doğrusal bir hikâye sunmaz. Tarihsel katmanlar semt peyzajında birikirken, işçi faillerin seslerini, geçmiş ve bugün arasında içerdikleri çelişkilerle birlikte duyabilmek, mekânın örgütlenmesini ilişkisel bir perspektiften anlamayı mümkün kılacaktır. Semt peyzajında, gündelik hayatın çok katmanlı deneyimi göz önüne alındığında, sanayileşme ve sanayisizleşme gibi süreçler de farklı görünümleriyle, anlatının dinamik yapısı içine yeniden yerleşecektir.