III. Selim dönemi Galata-Pera`da sosyal ve iktisadi hayat (1789-1807)

Abstract

Fatih Sultan Mehmed 1453 yılında İstanbul`u fethettiğinde aslında İstanbul içinde küçük ama özerk başka bir şehri de ele geçirmiştir. Bizans devrinde kurulduğundan beri sahip olduğu surlar ve kendi kendine yeten iç dinamikleri ile İstanbul karşısında alternatif bir şehir konumuna sahip olan Galata karşı kıyıda bulunduğu için bazen Pera ismiyle de anılıyordu. Bizans hakimiyeti sırasında zamanla bölgeye yerleşen Venedik, Ceneviz gibi İtalyan ticaret kolonileri kendi sahip oldukları özelliklerle bölgeyi başta ticarî olmak üzere sosyo-kültürel, demografik birçok açıdan etkilemeye ve dönüştürmeye başlamıştır. İstanbul 1204 yılında uğradığı haçlı istilasıyla tamamen Bizans Devleti`nin kontrolünden çıkmış bu istila bitene kadar Venedik ağırlıklı Latin etkisine girmiştir. İznik`ten gelen Bizans güçlerinin 1261 yılında İstanbul`da latin hakimiyetine son vermişler fakat kendileriyle ittifak yapan Cenevizlilere Galata`da daha rahat yerleşme imkanı vermişlerdir. Bölge bundan sonra İstanbul`un fethine kadar Ceneviz hegemonyasına girmiştir. Fatih tarafından İstanbul`un ele geçirilmesinde kendisiyle ittifak eden Cenevizlilere eskisi gibi özerklik olmasa da bölgede serbestçe yaşama ve ticaret yapma hakkı verilmiştir. Bunu ilerleyen yıllarda Avrupa`dan gelen ve zaman içinde Galata`nın Büyük Kule sınırından başlayarak yukarı kuzeye doğru Taksim`e kadar uzanan bölgede yerleşen farklı elçilikler takip etmiştir. Galata, kurulduğu ilk devirlerde önce coğrafi konumu daha sonra surlar içinde bulunan Venedik ve Cenevizlilerin her açıdan farklılıkları sebebiyle Bizans ahalisi nazarındaki "öteki" konumuna Osmanlı döneminde de Müslüman Türk ahali nazarında sahip olmuştur. Bu duruma sebep ise fetihten sonraki ilk yıllarda şehrin geri kalanına kıyasla daha küçük bir bölge olan burada Müslüman Türklere kıyasla sayıca daha çok var olan Rumlar, Ermeniler ve daha sonra da elçilik ve ticaret maksadıyla gelmeye ve yerleşmeye başlayan Frenkler olmuştur. Galata-Pera sahip olduğu bu kozmopolit yapısıyla İstanbul içinde yüzyıllarca sürecek küçük bir "Frengistan" algısına maruz kalmıştır. III. Selim dönemine gelindiğinde ise devlet yaklaşık iki asırdır sağlamaya çalıştığı toparlanmanın artık kendi iç dinamikleriyle değil dışarıdan yani büyük "Frengistan`dan" gelecek uzman akıllarla olacağının farkına kesin olarak varmıştır. Bu dönemin Nizam-ı Cedid, Fransız İhtilali gibi kendine has başka birçok siyasi, askeri, diplomatik olaylarının da yaşandığı sıralarda sahip olduğu kendi demografik çeşitliliğinin yanında Avrupa`dan gelen hemen hemen herkesin de kaldığı yer olan Galata-Pera`nın idarî, iktisadî ve sosyo-kültürel hayatındaki yaklaşık 18 yıllık gelişmeler zamanın birincil kaynakları olan arşivler, kronikler ve seyahatnameler sayesinde ortaya çıkarılmıştır.