Görsel algı psikolojisi ve sanatta boşluk ile görünmeyen algısal kuvvet alanları

Abstract

Bu tez, görsel sanatlar ve tasarımda değer alan "boşluk" öğesini görsel algıyı biçimlendiren, yönlendiren, bütünleştiren etkin bir eleman olarak ele almakta ve bu öğenin görsel örgütlenmeler üzerindeki etkilerini incelemektedir. Bu doğrultuda boşluk öğesi felsefe, biyoloji, psikoloji, bilgisayar bilimi gibi alanlardaki çalışmalardan faydalanılarak disiplinler arası bir yaklaşımla hem içeriksel hem de biçimsel olarak ele alınmış ve boşluğun tasarlanabildiği bir kompozisyon oluşturma yöntemi önerilmiştir. Ayrıca bu çalışma, görsel kompozisyonlarda boşluk öğesini biçimsel olarak okuma ve uygulama yöntemlerini bir araya toplayıp geliştirmiştir. Bu kapsamda boşluğun görsel algı psikolojisi üzerindeki etkileri biçim-zemin ilişkisi içerisinde dört farklı görsel okuma ve uygulama biçimi üzerinden ele alınmıştır. Bu biçimler boşluk öğesini incelenebilir kılmak için farklı çağdaş kuramcıların çalışmaları bir araya getirilip sınırları daraltılarak "Görsel Boşluk Kavşakları", "Orta Eksen", "Yapısal İskelet" ve "İçbükey" olarak "Görünmeyen Algısal Kuvvet Alanları" terminolojisi altında sınıflandırılmış, bu şekilde boşluk öğesini biçimsel olarak çözümleme yöntemleri geliştirilmiştir. Görünmeyen algısal kuvvet alanlarının görsel algı psikolojisi üzerindeki etkileri anket çalışmaları ve araştırmacının örnekleri üzerinden de değerlendirilmiştir. Böylece Temel Sanat Eğitimi'ne katkı sağlamak amacıyla boşluğun bilinçli şekilde kullanılabileceği ve okunabileceği kılavuz niteliğinde bir metin hazırlanmıştır. Boşluk öğesini dengeli ve bütünsel bir görsel kompozisyonu yaratma ve değerlendirmenin temel faktörlerinden biri olarak ele alan bu çalışma Japon kültüründen "Ma" kavramı, Carl Gustav Jung'un "Eşzamanlılık" ilkesi, İbn'ül-Arabi'nin "Tecdid-i halk" ilkesi, Rudolf Arnheim'ın Gestalt ve Görsel Algı Psikolojisi yaklaşımları, Tonder ve Lyons'un Gestalt ile Ryōan-ji Japon kuru peyzaj bahçesi bağlamları, Hillier'in boşluk ve şehir mimarisi, gibi çalışmalar ve ilkelerle bağlantılar kurularak Doğu Asya, Ortadoğu ve Batı düşünce sistemleri sentezlenerek karşılaştırmalı olarak irdelenmiştir. Boşluk kavramının görsel psikolojideki karşılığını oluşturan görünmeyen algısal kuvvet alanlarının etkilerini resimsel düzlemde inceleyen bir görsel değerlendirme yöntemi geliştirilmiştir.