Ayazini (Afyonkarahisar) kırsal yerleşiminin kültürel peyzaj karakteri ve öneminin değerlendirilmesi

Abstract

Bu çalışma, Ayazini (Afyonkarahisar) kırsal yerleşiminin kültürel peyzaj karakterini ve kültürel önemini ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır. Ayazini; doğal, arkeolojik ve geleneksel mimari unsurların iç içe geçtiği, çok katmanlı yapısıyla özgün bir kültürel peyzaj alanı olarak tanımlanmaktadır. Kaya oyma mekânlar, geleneksel kırsal konutlar, tarım ve hayvancılıkla ilişkili kullanım biçimleri bu alanın kültürel peyzaj niteliklerini belirleyen temel bileşenlerdir. Bölge, hem insan eliyle şekillenmiş hem de doğayla uyumlu bir yerleşim örneği olması bakımından UNESCO'nun kültürel peyzaj tanımıyla örtüşmektedir. Ayazini, tarih boyunca süreklilik gösteren iskan yapısıyla yalnızca bir yerleşim alanı değil; aynı zamanda toplumsal hafıza, mekânsal aidiyet ve mimari sürekliliği yansıtan önemli bir kültürel miras alanı niteliğindedir. Ayazini'nin çalışma alanı olarak seçilmesinde belirleyici olan etken; bölgenin Frig tarihi coğrafyasından günümüze ulaşmış ve hala kırsal yerleşim özelliklerini sürdürebilen nadir alanlardan biri olmasıdır. Frig döneminden itibaren şekillenmiş olan kaya oyma yapılar ile güncel yaşamın iç içe geçtiği bu yerleşim, arkeolojik sürekliliğin izlenebilir olduğu bir mekânsal örüntü sunmaktadır. Ayrıca bölge, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan Dağlık Frigya'nın bir parçası olmasıyla uluslararası ölçekte de kültürel bir değer taşımaktadır. Çalışmada, Ayazini kırsal yerleşiminin geleneksel doku özelliklerini, mimari tipolojilerini ve peyzaj bileşenlerini içeren kapsamlı alan analizleri yapılmıştır. Sokak sağlıklaştırma ve restorasyon uygulamalarının dışında kalmış özgün dokunun bulunduğu bir odak alanda yapılan detaylı belgeleme, Ayazini'nin kırsal karakterine dair önemli veriler sunmuştur. Bu bağlamda, kırsal mimarinin güncel durumunun belgelenmesi, kültürel katmanlaşmanın okunabilir kılınması ve yerleşimin karakteristik özelliklerinin tanımlanması amaçlanmıştır. Tez, bu yönüyle alanın sürdürülebilir korumasına yönelik nitelikli bir kaynak oluşturmayı hedeflemektedir. Çalışmanın bir diğer özgün yönü ise, Ayazini'nin kültürel öneminin güncel uluslararası rehber kriterler çerçevesinde değerlendirilmesidir. Batı Avustralya Hükümeti tarafından onaylanmış 2023 tarihli Guideline: Assessing Cultural Heritage Significance dokümanı esas alınarak yapılan değerlendirme, bölgenin taşıdığı kültürel öneminin bütüncül bir şekilde analizine imkan vermiştir. Sonuç olarak, Ayazini kırsal yerleşimi, tarihsel süreklilik, katmanlı kültürel peyzaj yapısı, özgün mimari dokusu ve toplumsal hafızayı taşıyan nitelikleri ile yalnızca yerel değil, bölgesel ve uluslararası ölçekte de korunması gereken çok önemli bir kültürel peyzaj alanıdır.