Özbek halk şiveleri lugatı (A-Z)

Abstract

Türkçe tarihsel gelişimi boyunca geniş bir coğrafyada farklı lehçelere ayrılmış olup her bir lehçesi, bağlı olduğu kültür ve toplumun özelliklerini yansıtarak zenginleşmiştir. Türk dilinin bu geniş coğrafyada sergilediği çeşitlilik, dilin canlı yapısının bir göstergesi olup, aynı zamanda halkların kültürel zenginliğini de tanıklamaktadır. Türkçenin çağdaş Türk lehçelerinden biri de Özbek Türkçesidir. Çağdaş lehçelerden Güney-batı grubunda yer alan Özbek Türkçesi, Çağatay Türkçesinin mirasçısıdır. Bulunduğu coğrafya ve burada bulunan farklı Türk dillerinin ve başka yabancı dillerin etkisiyle Türk lehçeleri arasında zengin bir ağız varlığına sahiptir. Bu lehçelerin incelenmesi dilbilim ve sosyolinguistik araştırmalar için kaynak sağlayacaktır. Bugün Özbek Türkçesi dialektolojisinde temel ders kitabı olarak kullanılan, 1971 yılında Ş. Şoabdurahmanov editörlüğünde Özbek Türkologlarının katkıları sonucunda oluşturulmuş olan Özbek Halk Şiveleri Lugatı, döneminde Özbek ağızlarının leksikolojisi ile ilgili eksikliğine istinaden hazırlanmıştır. Günümüzde Özbek halk şiveleri üzerine sınırlı çalışmanın bulunması, çalışmamızın ana kaynağı Özbek Halk Şiveleri Lugatı'nın önemini arttırmaktadır. Yüksek lisans tezi olarak hazırladığımız bu çalışmanın içeriği Özbek Türkçesi ve Ağızlarının incelendiği "Giriş" bölümü; eserin amacı, kaynakları, muhtevası ve metin üzerinde uygulanan yöntemlerin belirtildiği "Özbek Halk Şiveleri Lugatı" adlı bölüm; eserin ses bilgisi ve söz varlığı yönüyle değerlendirildiği "Eserde Ele Alınan Ağızlarla İlgili Bazı Dilbilgisi Özellikleri" adlı bölüm; eserin fonetik alfabeye aktarımı ve madde başlarının anlamlarının örnekleriyle değerlendirildiği "Sözlük (A-Z)" bölümü, "Sonuç" ve "Özbek Diyalektoloji Bibliyografyası" bölümlerinden oluşmaktadır. "Sözlük (A-Z)" bölümünde fonetik alfabeye aktarılmış olan eserin, madde başlarındaki kelimelerin anlamları eserde yer alan Özbekçe ve Rusça anlamlarının viii karşılıklı değerlendirilmesi neticesinde yazılmıştır. Birden fazla farklı anlam içeren madde başları dipnotta belirtilmiş; madde başlarının dizilişinde esere bağlı kalınmıştır. Bu çalışma neticesinde Türkiye Türkolojisinde sınırlı sayıda çalışma olan Özbek dialektleri ve fonetik aktarım ile kelimeler özgün telaffuzlarıyla tanıklatılarak Özbek dialektleri söz varlığı tanıtılacak; halk şivelerinin dil, tarih ve kültürel kimlikteki rolü değerlendirilecektir.