Tanzimat döneminden günümüze küçük ayasofya mahallesi'nin mekânsal değişimi

Abstract

Mekânsal değişim, belirli dönemsel olaylar, kırılma noktaları ve zaman içinde mekânın işlevsel dönüşümlerinin etkisiyle ortaya çıkan dinamik bir süreç olarak değerlendirilmektedir; bu nedenle, kavramın çerçevesini kavramadan değişim süreçlerini anlamak eksik kalacaktır. Bu bağlamda, bir mekânı incelerken farklı bakış açılarını dikkate almak ve mekânın oluşum süreçlerini ayrıntılı biçimde çözümlemek, kavramın çeşitli yaklaşımlarıyla bütüncül olarak ele alınmasını gerektirmektedir; zira her tanım, mekâna ait belirli bir özelliğin tartışılmasına odaklanmaktadır. Dolayısıyla, mekân kavramına ilişkin tarihsel bir perspektif, yapılacak alan çalışmasını şekillendirmek ve mekânsal değişimin dinamiklerini doğru bir biçimde yorumlamak açısından kritik bir öneme sahiptir. Dolaysıyla, bu tez çalışmasının amacı, Tanzimat Dönemi'nden günümüze kadar yaşanan fiziksel mekânsal değişimi incelemek ve süreci İstanbul Tarihi Yarımadası'nda, Sultanahmet Arkeolojik Parkı sınırları içerisinde yer alan Küçük Ayasofya Mahallesi üzerinden değerlendirmektir. Söz konusu mahalle, 1985 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne dahil edilmiş olup, tarihsel ve kültürel katmanlarıyla kentin gelişim sürecine ışık tutmaktadır. Bu doğrultuda, mekânsal değişimin koruma yaklaşımlarıyla birlikte ele alınması ve korumanın ulusal ölçekte tarihsel gelişimi ile farklı yaklaşımlarının incelenmesi hem mevcut sorunları görünür kılacak hem de korumacı bir perspektif geliştirmede yol gösterici olacak; böylelikle mahallenin Tanzimat döneminden günümüze her ne kadar bu çalışmanın temel döngüsü kentsel fiziksel değişimi incelemek olsa da, tarihi kentlerde ve sit alanlarında koruma yalnızca yapının fiziksel varlığını sürdürmek anlamına gelmemekte; aksine, mekânın taşıdığı kültürel değerleri muhafaza ederek yaşam döngüsünü ve sürekliliğini geleceğe taşımayı da kapsamaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde, mekânsal değişim kavramı kapsamlı bir biçimde tanımlanmış ve bu değişimin kentsel ile yapısal ölçeklerde nasıl ortaya çıktığı sistematik olarak açıklanmıştır. Ardından, Tanzimat Fermanı'nın ilanından günümüze kadar uzanan süreçte, mekânsal değişim ve kentsel koruma yaklaşımları ele alınmış; söz konusu süreçte hangi alanlarda çalışmalar yapıldığı ve bu alanlarda benimsenen yaklaşımlar detaylı bir biçimde incelenmiştir. Bu çerçevede, Türkiye'de ulusal düzeyde uygulanan koruma politikalarının tarihsel gelişimi kronolojik olarak sunulmuş, her dönemin koruma anlayışına etki eden siyasi, sosyal ve kültürel faktörler analiz edilerek kentsel koruma uygulamalarının sürekliliği ve dönüşüm dinamikleri ortaya konulmuştur. Ayrıca, bu bölümde mekânsal değişim ile koruma arasındaki karşılıklı etkileşim, kentsel dokunun sürekliliği ve kültürel değerlerin korunması bağlamında değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, Küçük Ayasofya Mahallesi tarihsel süreçler çerçevesinde ele alınmış; Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde mahalledeki mekânsal yapılanma, işlevler ve kullanım biçimleri planlı bir şekilde analiz edilmiştir. Bunun yanı sıra, günümüzde mahallenin mevcut durumu, mekânsal örgütlenmesi ve sahip olduğu tarihî ile kültürel varlıklar kapsamlı bir biçimde incelenmiş; bu varlıkların korunma durumu ve mahalle dokusuna etkisi değerlendirilmiştir. Ayrıca, mahalledeki mekânsal ve kültürel süreklilik ile değişim dinamikleri, geçmişten günümüze uzanan tarihsel bağlamıyla birlikte ele alınarak, kentsel ve kültürel mirasın sürekliliği açısından önemli bulgular ortaya konulmuştur. Üçüncü bölümde Tanzimat'tan günümüze uzanan süreçte belirli kırılma noktalarında Küçük Ayasofya Mahallesi'nin mekânsal değişimini, dönemin haritaları ve tez çalışması kapsamında alanda yapılan saha çalışmaları sonucunda elde edilen verilerle karşılaştırmalı bir analiz yapılmış ve değerlendirme yapılmıştır. Buna bağlı olarak, her dönemin mahalle dokusu üzerindeki etkileri analiz edilmiş ve bu etkilerin kentsel koruma uygulamaları ile kültürel süreklilik bağlamında oluşturduğu dinamikler titizlikle ortaya konulmuştur. Sonuç ve değerlendirme bölümünde, Küçük Ayasofya Mahallesi'nin Tanzimat Dönemi'nden günümüze uzanan mekânsal değişim süreçleri özetlenmiş ve elde edilen bulgular, koruma uygulamaları ile sürdürülebilir kentsel planlama perspektifi çerçevesinde yorumlanmıştır. Ayrıca, çalışma, tarihî dokunun korunması ile modern kentsel gelişim arasındaki ilişkinin dinamiklerini ortaya koyarak, kentsel planlama ve koruma stratejilerinin bütüncül bir biçimde değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır.