Mimar Sinan’ın İstanbul külliyelerinde yer alan Sıbyan Mektepleri ve koruma sorunları

Abstract

Sıbyan mektepleri İslamiyet'in ilk çağlarından beri çocuklara Kur'an eğitimi ve temel dini bilgiler vermek amacıyla kurulmuş eğitim kurumlarıdır. Mimar Sinan'ın tasarladığı ya da tasarladığı tahmin edilen sıbyan mektebi sayısı 23'tür. Bunlardan 17 tanesi İstanbul'da, 6 tanesi İstanbul dışındadır. İstanbul'daki sıbyan mekteplerinin 12 tanesi külliyeler içerisinde yer almaktadır. Bu 12 sıbyan mektebinden 8 tanesi günümüze ulaşabilmiştir. Bunlar; Haseki Hürrem Sultan, Yavuz Sultan Selim, Şehzade Mehmet, Süleymaniye, Atik Valide, Üsküdar Mihrimah Sultan, Edirnekapı Mihrimah Sultan ve Kara Ahmet Paşa sıbyan mektepleridir. Tez kapsamında bu 8 adet sıbyan mektebi mimari açıdan detaylı olarak incelenmiştir. Günümüze ulaşamayan diğer 4 adet sıbyan mektebi (Hadım (Tavaşî) İbrahim Paşa, Kapı Ağası Mahmud Ağa, Gülfem Hatun ve Mimar Sinan Vakfiyesi) ise kaynaklardaki bilgiler derlenerek mimari açıdan açıklanmaya çalışılmıştır. Mimar Sinan'ın sıbyan mekteplerinin, plan ve kütlesel tasarımları açısından genel olarak iki farklı tipte oldukları görülmektedir. Tek mekanlı sıbyan mektepleri, kare planlı, kubbeli ve önünde giriş saçağı olan yapılardır. Çift mekanlı sıbyan mektepleri ise biri kapalı, diğer yarı açık iki adet derslikten oluşan, üst örtü elemanları ve mekanların kurgusu açısından birbirinden farklı ve yaratıcı tasarımları olan yapılardır. Bu yapıların, özellikle kapı ve pencereler olmak üzere yapı elemanlarının biçim ve boyutları birbirlerine benzemektedir. Sıbyan mekteplerinin boyutsal incelemesi sonucu Mimar Sinan'ın yapılarında 1 zira (73,4 cm) boyutunda modül kullanarak tasarım yapmış olabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Sinan'ın sıbyan mektebi mimarisi, kendisinden önceki sıbyan mektebi mimarî geleneği üzerinden ilerlemiş ve Sinan tarafından geliştirilerek çok yaratıcı tasarımlar ortaya çıkmıştır. Sinan sonrası sıbyan mektepleri, 18. yy'da başlayan Barok etkiye kadar klasik üslupta fakat genel olarak iki katlı yapılmışlardır. Çoğu yapısal olarak iyi durumda bulunan sıbyan mekteplerinin genel olarak uygun olmayan işlevlerden ve hatalı onarımlardan kaynaklı özgünlük sorunları vardır. Çocuklara eğitim verilmesi amacıyla yapılan bu yapıların günümüzde yine çocuklara eğitim verilmesi amacıyla kamuya açık kullanılmaları, hem vakıf geleneğinin yaşatılması hem de bu yapıların herkesçe deneyimlenebilmesi açısından önemlidir.