Samsun-Çarşamba’da çantı tekniğinde inşa edilmiş ahşap camilerin belgelenmesi ve vernaküler mimari miras bağlamında incelenmesi

Abstract

Karadeniz Bölgesinde yoğun olarak bulunan ahşap; çağlar boyunca insanların yaşamsal ihtiyaçlarına yönelik inşa ettikleri yapılarda geleneksel yapı malzemesi olarak kullanılmıştır. Ahşap yapı malzemesi karkas, yığma ve karma sistemlerle uygulanmıştır. Bu yapılar yalnız konut işlevli olmayıp; sosyal ve ekonomik faaliyetlerin yarattığı mekansal ihtiyaçlara göre çeşitlenerek farklılaşan türde inşa edilmişlerdir. Yapının işlevini önceliğe alarak, yöreye özgü doğal yapı malzemesini kullanan, kendine has yapım tekniği ile inşa edilen, yapıldığı yöreye doğası, sosyoekonomik şartları, kültürü gibi çevresel faktörlerin tümüne uyum sağlayarak yerleşen ve bu özellikleriyle de nesiller boyu yapı bilgi ve tekniğini aktararak gelişen yapılar "vernaküler mimari miras" olarak değerlendirilmektedir. Özellikle Karadeniz'de yaygın olarak kullanılan "ahşap çantı" sistem" yapım tekniği Samsun'da da farklı yapı türlerinde kullanılmıştır. Bu yapıların en özgün örneklerini çantı tekniği ile inşa edilmiş cami yapıları vermektedir. Samsun ilinde 100'ün üzerinde, Çarşamba ilçesinde ise 16 adet "ahşap çantı" tekniği ile inşa edilmiş Cuma Cami bulunur. En eski cami, Çarşamba İlçe merkezinde yer alan Göğceli (1206) Cami'dir. İlk örneği 1206 yılında görülen "ahşap çantı" sistem caminin bölgede varlığını Cumhuriyet sonrası dönemde de devam etmiştir. İkiztepe kazılarında ortaya çıkarılan ve Tunç Çağı'nın sonlarına ait olan kalıntıdan, yöreye ait ahşap yığma yapım tekniğinin çok eskilere dayandığı anlaşılmaktadır. Yörede 7000 yıllık geçmişi bulunan ahşap yapım sisteminin, incelenecek olan "ahşap çantı" camilerde varlığını sürdürmüş olması bunların gerek kamu gerekse dini yapı olmaları doğrultusunda korunmasını ve günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde; Samsun'un coğrafi ve fiziksel durumu, sosyokültürel yapısı ve tarihsel gelişim süreci aktarılmıştır. İkinci bölümde; "ahşap çantı" tekniğini oluşturan duvar, dikme, tavan, temel sistemi gibi tüm yapı birimlerinin teknik detayları paylaşılarak açıklanmıştır. Çarşamba ilçesinde bulunan 16 adet "ahşap çantı" caminin plan rölöveleri ve fotoğraf albümleriyle detaylı raporları oluşturulmuş; konum, mimari ve teknik özellikleriyle paylaşılmıştır. Üçüncü bölümde; "ahşap çantı" camilerin korunmasına yönelik belgeleme çalışması esas alınarak alanda bulunan 16 adet "ahşap çantı" cami için yapıların tüm özelliklerini kapsayan envanter sistemi geliştirilmiştir. Belgeleme çalışmasının devamı olarak yapıların plan özelliklerine göre farklılaşan, pencere, kapı, mihrap, minber ve vaaz kürsüsü yapı elemanlarını da kapsayan çözümleme çalışması yapılmıştır. "ahşap çantı" camilerinin özgün olan yapı öğeleri rölöveleri ve plan rölöveleri ayrıca çalışılarak paylaşılmıştır. Dördüncü bölümde; çalışma alanı olarak seçilen Samsun'un Çarşamba ilçesinde "ahşap çantı" tekniği ile inşa edilmiş cuma camileri; vernaküler mimari miras kavramı ve örnekleri incelendikten sonra, yöresel malzeme ve özgün yapım tekniği ile yerli halk tarafından yapılmış olması, uzun bir yapı geleneğinin özel bir örneğini teşkil etmesi nedeniyle vernaküler mimari miras bağlamında değerlendirilmişlerdir. "ahşap çantı" camilerin bulunduğu yörede benzer yapım teknikleri araştırılmış ve belgelenmiştir.