Kıyı alanları planlaması bağlamında bütünleşik kıyı alanları yönetimi ve planlaması : İzmit Körfezi (Kocaeli-Yalova) bütünleşik kıyı alanları planı örneği

Abstract

Kıyı alanları tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de önemli ekosistem alanlarıdır. Sınırlı kaynaklara sahip olması, farklı işlev ve fonksiyonlarda tasarruf edilmeleri ve deniz-kara ara kesitinde olması sebebiyle önemli yaşam alanlarıdır. Tüm planlama yaklaşımlarında olduğu gibi kıyılarımız içinde hep bir koruma, kullanma ve gelecek nesillere aktarma (sürdürülebilirlik) amacı gözetilmektedir. Tez çalışmasının araştırma alanı, Marmara Bölgesi'nin doğusunda yer alan, bölgenin üçüncü büyük şehri olan Kocaeli ilinin kapsadığı İzmit Körfezi'dir. Kocaeli ili transit bir noktada, sanayi ve ticaret alanlarında Türkiye genelinde büyük bir paya sahip olması ile, kıyı kesiminde çeşitli kullanım alanlarının bulunması, demiryolu hatları, karayolu hatları, denizyolu hatları gibi ulaşım ağlarıyla çeşitlilik göstermesiyle önemli bir konumda yer almaktadır. Özellikle bölgenin yüksek katma değerli ekonomik sektörlere ev sahipliği yapması nedeniyle, sanayi, konut, ticaret, turizm, lojistik, liman gibi önemli işlevler çerçevesinde kıyı alanlarında önemli arazi kullanım rekabetleri yaşanmaktadır. Çalışma, İzmit Körfezi için yapılan bütünleşik kıyı alanları planlamasının yurtdışında, özellikle Avrupa Birliği ülkelerinde yapılan benzer türdeki kıyı alanları yönetimi ve planlama çalışmalarına göre ne gibi farklılıklara sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bütünleşik kıyı alanları planlaması üzerinden yapılan literatür incelemesinde, bütünleşik kıyı alanlarının yurtdışı örneklerinde bir "yönetim" anlayışıyla ele alındığı görülmektedir. Bütüncül bir yaklaşıma karşılık gelmesine rağmen Avrupa Birliği tarafından Baltık Denizi için farklılaşan bir planlama yaklaşımı bulunmaktadır. Avrupa Komisyonu'nun Bütünleşik Deniz Politikaları'na ilişkin yayınladığı belgelerde dikkati çektiği yaklaşım, "Deniz Alanları Mekansal Planlaması" (Maritime Spatial Planning) olgusudur. Bu bağlamda, önemli bir örnek olarak AB Komisyonu tarafından desteklenen "Baltic SCOPE - Cross-border solutions in Baltic maritime spatial plans (2015-17)" projesi, Bütünleşik Kıyı Alanları Yönetimi ve Planlaması için önemli bir referans noktası kabul edilmiştir. Sonuçta elde edilen temel yaklaşım, BKAY'ın eksiksiz çalışmasını destekleyecek plan; "deniz alanları mekansal planlaması"dır. Planlamadaki amaç; deniz alanını tıpkı kıyı ve kara ortamı gibi değerlendirerek planlamaktır. Kıyı olgusunun salt kara ortamı ile ilişkilendirmenin yetmeyeceği, bütüncül olabilmesi için deniz alanlarının sahip olduğu mekansal özelliklerin de mutlaka değerlendirilmesi gerekliği vurgulanmaktadır. Araştırma alanı için seçilen konuya yönelik temel araştırma soruları şu şekilde düzenlenmiştir: Kıyı alanları planlaması bağlamında, Bütünleşik Kıyı Alanları Yönetimi ve Planlaması ne kadar etkindir? Bütünleşik Kıyı Alanları Planı, mekansal planlar kademelenmesinde yeri olmadığına göre, kıyı kullanım kararlarında ÇDP başta olmak üzere diğer mekansal planlar arasında uyuşmazlıklar var mıdır? Varsa ne tür çekişme konuları oluşmaktadır? Türkiye'nin BKAY bütünleşik kıyı alanları planlamasındaki eksik yönleri var mıdır? Eğer eksik kısımlar varsa nasıl geliştirilebilir? Körfezin neden deniz alanı kapsamında bir mekansal planlamaya ihtiyacı vardır? Araştırma alanının ana bulgularından edinilen çıkarımlar; Türkiye'de yapılan bütünleşik kıyı alanları planlamasının, bütünleşik kıyı alanları yönetimi adı altında değerlendirilememesi, yönetimden çok "planlama" olarak kalmasıdır. Bununla birlikte, planlama olgusunun mekansal planlar hiyerarşisi içinde bir yeri bulunmamasına karşın, "tüm planlama ve uygulamalara girdi sağlama" hususu ise önemli bir konu olarak karşımızda bulunmaktadır. Avrupa Birliği Baltık Denizi Plan çalışması örneğinde ortaya konan deniz alanları mekansal planlaması, Türkiye'de henüz mekansal planlama sürecine dahil değildir. Mekansal kararları etkileyen ve çok önemli bir çekişme / rekabet konusu olan kıyı alanlarının planlamasında kara ve deniz alanlarının mekansal planlama yaklaşımlarını bütüncül şekilde ele alınması daha çok önem kazanmaktadır. Örnek konu olarak seçilen İzmit Körfezi BKAP'a bakıldığında; birçok plan hükümlerinin sadece birer madde olarak kaldığı, plana işlenemediği ortaya çıkmaktadır. İzmit Körfezi'nde kıyı hattında ve deniz alanında korunması gereken önemli alanların olduğu ortaya çıkmıştır ve bunları koruyacak bir planın deniz alanı üzerinde de olması gerekliliği plan dışında tutulmaktadır. Korunan alanların varlığı ve planlama açısından değerlendirilmesi gerekmektedir. İzmit Körfezi'nin, Baltic SCOPE mekansal planındaki yaklaşımlar esas alındığı varsayılırsa, bütüncül bir yaklaşımı desteklemesi adına, konuya üst ölçekte 'Marmara Deniz Alanları Mekansal Planlaması' olarak bakılmasının çok daha doğru olacağı söylenebilir. Böylece birbirinden bağımsız / kopuk kıyı alanları planlamaları yerine üst ölçekli "Marmara Deniz Alanları Mekansal Planlaması" üzerinden hareket edilecek plan yaklaşımı tercihi doğru sonuçların ortaya çıkmasında etkili olacaktır. Sonuç olarak tez çalışması, Türkiye'de Deniz Alanları Mekansal Planlaması yapımına ilişkin usul ve esaslar, aktörler, sorumlu ve ilgili kurumlar ve yasal çerçeveye yönelik yeni akademik çalışmaların yapılmasını önermektedir.