Ulpiana’daki Trajan Tapınağı’nın mimarisi ve yapının Moesia Superior Eyaleti’ndeki önemi

Abstract

Ulpiana antik kenti, bilhassa Roma İmparatorluk Dönemi’nde Moesia Superior Eyaleti’nin en önemli yerleşmelerinden biriydi. Kentin stratejik konumuna ek olarak, hinterlandında bulunan zengin maden ocakları ile Balkan Yarımadası’nın önde gelen ana yollarından olan via Lissus-Naissus üzerinde yer alması, gelişiminde belirleyici rol oynamıştır. Ulpiana, Traian döneminde (M.S. 98-117) municipium statüsüne ulaşmıştır. Municipium unvanının alınmasıyla birlikte, yerleşmede şehirleşme dinamiklerinin düzenli bir yapılaşmayla başladığı görülmüştür. Traian dönemi ile başlayan yoğun şehircilik faaliyetleri ışığında, kentin kuzey kapısı yakınında anıtsal bir tapınak inşa edilmiştir. Tapınak sadece temel seviyesine kadar korunagelmiş olsa da 2012-2014 yıllarında ele geçen mimari parçalardan yola çıkılarak mimarisinin incelenmesi ve dahası restitüsyonunun yapılabileceği anlaşılmıştır. Edinilen ön veriler sonucunda tapınağın pseudoperipteral bir plana sahip olduğu düşünülmektedir. Yapının stylobatı yüksek bir podium üzerinde yer alır. Tapınağın naosu 7 x 4 sütun ile kuşatılmıştır ki, naosu çevreleyen sütunlardan batı girişte bulunanların ilk iki sırası serbest duran sütunlardır, diğerleri ise naos duvarına bitişik yarım sütun-pilaster şeklindedir. Teze konu edilen bu tapınak yapısının bölgesel kontekst bağlamında özgün bir yer tuttuğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Nitekim Moesia Superior Eyaleti’ndeki kentlerden günümüze kalabilmiş bir tapınak yapısı henüz yoktur. Dolayısıyla yapı hakkında, Roma ve imparatorluğun batı eyaletlerinden bildiğimiz tapınaklar göz önüne alınarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır. Böylece, Ulpiana’da yer alan tapınak için, yapım tekniği, konum, plan ve tapınak kültü gibi temel esaslar üzerinden yorumlamaya gidilmiştir. ANAHTAR KELİMELER: Roma İmparatorluk Dönemi, Moesia Superior, Romanizasyon, Ulpiana, Mimarlık Tarihi, Roma Tapınak Mimarisi, Restitüsyon, Arkeoloji