Mekan kurgusu ve 20. yy resim sanatında yansımaları

Abstract

Mekan algısının nasıl gerçekleştiğine ilişkin Antik Cağdan beri ortaya konan bir takım düşüncelerin, yöntemli araştırmalar ile bilimsel niteliğe kavuşması ancak geçtiğimiz yüzyılda mümkün olmuştu. 18.yy.da yaşamış olan İrlandalı düşünür George Berkeley, gözün ağ tabakasına düşen görüntünün iki boyutlu olmasından yola çıkarak, mekanın öğrenme yoluyla algılandığını öne sürmüştü. Bununla beraber günümüz psikologları insanın mekanı algılamasında doğuştan gelen bir takım yetilerin rolü olduğunu savlamaktadırlar. Geleneksel anlamda iki boyutlu bir yüzey üzerine yapılmış olan bir resmin dış dünyaya ait bir takım mekansal özellikleri nasıl yansıtabildiği ve bunun izleyici tarafından nasıl anlaşıldığı ise hem algılama psikolojisini hem de optik biliminin ortak konusudur. Ancak resim sanatında, tüm bu soruların henüz tam anlamıyla doğru bir cevabının verilemediği çağlardan itibaren, mekansal özellikleri belirleyebilmek için pek çok yol icat edilmiştir. Bu noktada temel bir ayrım resim mekanının simgesel bir anlatım, bilgiye dayalı bir kavram, optik yasalarına dayanan bir yanılsama ya da algısal bir görüngüyü yansıtma uğraşında ortaya çıkarmıştır. Mekan olgusunun resim yoluyla açıklanması ya da belirlenmesinde, çok genel başlıklar altında saydığımız tüm bu farklı yaklaşımlar, farklı çağ ve düşüncelerin ürünleridir. Perspektif, teknik bir buluş olduğu kadar, Batı uygarlığında, insanın birey olma sürecini yansıtan önemli bir belirti ya da insanı yaşamın merkezine alan Hümanizmin sanatsal bir yansıması olarak düşünülebilir. Formların açılması ve resimde yatay-dikey kurgusunun yerini başka kompozisyon ilkelerinin alması, sanat anlamında olduğu kadar, matematikte de bir şeylerin değiştiğini göstermektedir. Rengin fiziksel ve algısal bir özellik olarak incelenmesi, düşünce alanında da yeni bir çağın belirtisidir. Kübizm ile dış dünyaya bakışta yaşanan kırılma, Eukleides dışı geometriler ve Rolativite gibi kuramların yanı sıra Modernitenin içkin eleştirel tavrı ile de ilgilidir. Mekanın resim yoluyla tanımlanmasında yüzyıllar içinde ortaya çıkan yeni yaklaşımlar, bazen sanattaki teknik ilerlemeyle paralel bir olgu, bazen de çok daha farklı toplumsal, politik, dini, kültürel, teknolojik v.b. etkenlerle ilgili olabilmekteydi. Bu nedenle sanattaki diğer olgular gibi mekan konusunda da düz bir gelişim çizgisinden söz etmek mümkün değildir. Ancak bunun yerine mekansal özelliklerin, bir resmin yapıldığı çağa ve ait olduğu kültüre dair oldukça fazla bilgiyi taşıyor olmasından söz edilebilir. Anahtar Kelimeler: Resim, Kavram, Yanılsama, Uzam, Derinlik.