Türk heykel estetiği : 1923-1950

Abstract

Türk Heykel Estetiği:1923?1950? konulu bu çalışma ?ideoloji, sanat ve estetik ilişkisini bahsi geçen dönemde daha çok anıt heykeller yapıldığı için anıt heykeller üzerinden ele almıştır. Çalışmada öncelikle ideolojinin sanat ve estetik üzerindeki etkisi dünyadan iki uç örnek verilerek işlenmiştir. Bu iki örnek Almanya'da Hitler dönemindeki Nasyonal Sosyalist Sanat ve Sovyetler Birliği'nde Stalin dönemindeki Sosyalist Realizm'dir. Tamamıyla farklı siyasal rejimlerin yönetimi altında olan bu iki ülkede sanat üzerinde benzer politikalar uygulanmıştır. Her iki ülkede de modern akımlar reddedilmiş, biçimden çok içeriğe önem veren bir sanat anlayışıyla, devlet ideolojisinin halka daha kolay aktarılabileceği figüratif sanatlar tercih edilmiştir. Bu ülkelerin sanatlarında birbirine yakın olan biçimler güdümlü sanatın ortak özelliğini ortaya koymaktadır. Türkiye'de de Erken Cumhuriyet Dönemi'nde, Almanya ve Sovyetlerdeki kadar baskın olmasa da devlet ideolojisinin sanat üzerinde etkisi olmuştur. Özellikle Atatürk'ün birincil figür olarak ele alındığı ?anıt heykeller? deki sert, katı, soğuk hava diğer iki örnekteki ?anıt heykel? biçimlerine benzemektedir. 1923?1950 yılları arasında yapılan ?Atatürk anıt heykelleri? incelendiğinde, bu heykellerde Kemalist ideolojinin ve yapılan devrimlerin olumlayıcı görsel ideoloji? ile görselleştirildiği anlaşılmaktadır. Heykellerde biçimsel, estetik öğelerden çok içeriğe vurgu yapılmış; içerik ise ?devrim liderleri? ?kahramanlık simgeleri? ön plana çıkartılarak yüceltilmiştir. Liderlerin ve halkın yüce gösterilmesi, ?yüce? nin estetiğin bir niteliği olmasından kaynaklı ele alınmış, ancak estetik yüce? ile anıtlardaki yüce arasında da farklar olduğu anlaşılmıştır. Yabancı heykeltıraşlar tarafından yapılan ilk anıt heykellerin Türk sanatçılar ve eleştirmenler tarafından estetik boyutlarından çok ?millî ruh?u yansıtıp yansıtmadıkları yönünde eleştirilmeleri de bir diğer dikkat çekici noktadır. Keza daha sonra Türk heykeltıraşlar tarafından yapılan anıt heykellerde de aynı ikonografi izlenmiş, yine estetik değer olarak güzelden uzaklaşılmış ve biçimden öte içerik daha çok önemsenmiştir.