Türk sanatında grifon tasvirleri

Abstract

Türk Sanatı zorlu coğrafi ve iklim koşulları içinde doğmuştur. Geniş bozkırlardainsanlar kendilerini doğa şartlarına, düşmanlara ve varlığını hissettikleri görülmeyen bazıkötülüklere karşı savunmak zorunda kalmışlardır. Duydukları korkudan kurtulmak içinsığındıkları önemli güçlerden biri hayal dünyalarında geliştirdikleri gerçeküstühayvanlardır.Araştırma konusu olarak ele aldığımız Türk Sanatında Grifon motifi degerçeküstü hayvanlar dünyasında ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Grifon, aslan benzeri biryırtıcının gövdesine, kartal kanatlarına sahiptir; baş kısmında kıvrık gaga, göz ve kulaklarbulunur.Yukarda sözü edilen grifon dışında iki tip grifon daha vardır; kartal-grifon veaslan-grifon. Kartal-grifonlar kartalın gövdesine ve kanatlarına sahiptir, kıvrıkgagalarının yanı sıra başlarında ibik, yele ve kulak bulunmaktadır. Aslan cinsinden biryırtıcının gövdesine sahip aslan-grifonlar da kanatlıdır, başlarının üzerinde boynuz yeralmaktadır.Sembolik anlamda inançların sonucu olarak ortaya çıkan grifon koruyuculuk vekötü ruhları kovan başlıca özelliği ile birlikte uğur getiren, baharın müjdecisi, şifa verenve uzun ömürle ilişkilendirilen fantastik bir hayvandır. Dünyevi ve siyasal gücü temsileder.Dik kulakları dikkati, açık kanatları çevikliliği, hızı, hakimiyet gücünü ve belki debağımsızlığını, aslan özellikleri de cesareti ve yine hızı betimler. Göğün hakimi,sonsuzluk sembolü kartal ve yerin kralı aslan özelliklerini taşıyan grifon başka bir görüşeIVgöre, kartal olarak imparatorun, aslan olarak halk gücünün işaretidir. Bununla bağlantılıbiçimde hanedanlık ongununda bir boyun önderi ya da hükümdarın ruhunu simgeliyorolabilir.Türk sanatında Tagar Dönemi ile örneklendirmeye başladığımız grifon motifi budönemde yoğun olarak bronz kama kabzalarını süsler. En verimli dönemini Hunsanatında yaşar; ahşap at koşum takımlarında, keçe örtülerde, çeşitli madeni ve derimalzeme üzerinde varlık gösterir. Kompozisyon kuruluşlarında tek tek betimlendiklerigibi mücadele sahneleri içinde de sergilenmektedirler. Yine bu dönemde grifon, kartalgrifon ve aslan grifonun her üçü de bulunmaktadır.Göktürk sanatında duvar resmi ile karşımıza çıkan grifon Avarlar'da ayrı bir yeresahiptir. Özellikle bronz döküm kemer tokalarını süsleyen tasvirleri Avar döneminedamgasını vurmuştur. Peçenekler'e ait ünlü Nagyszentmiklos Hazinesi'nde 2 numaralısürahi ve 20 numaralı çanak üzerinde yer alan grifon aslan gövdeli, kanatlı, yeleli, kıvrıkgagalı ve kulaklı tasviri ile alışılmış özelliklerini sürdürür.İslamiyetten sonraki Türk sanatında sembolik anlamını ve tasvirini devam ettirengrifon Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu sanatlarında çini, kumaş, keramik, taş, bakır,bronz gibi çeşitli malzemeler üzerinde betimlenir. Orta Asya bozkır sanatı ve İslam sanatıetkisi ile yeni bir yoruma sahip olur; bitkisel dallar içinde gövdesinin üzerinde stilizemotiflerle karşımıza çıkar. Mücadele sahnelerinde yer aldığı gibi tek figür olarak datasvir edilmiştir. XV. yüzyıla doğru önemini yitirmeye başlar.