“Endüstriyel paternalizm” üzerinden sanayileşme: Çanakkale seramik fabrikası örneği

Abstract

Sanayileşme, uzun yıllar boyunca gelişmişliğin temel göstergelerinden birisi olagelmiştir. Gelişmekte olan ülkeler, ortak refahın yaratılması ve zenginleşmenin aracı olarak kalkınma stratejilerinin temeline sanayileşmeyi koymuştur. Genelde özel sektörün yeteri kadar gelişmediği bu ülkelerde devlet, sanayinin kurulması ve yaygınlaştırılmasında başat bir rol üstlenmiştir. Türkiye'nin de benzer bir deneyimi paylaştığını söyleyebiliriz. Devlet, özel sermayenin kendi ayakları üzerinde durabilecek yetkinliğe ulaşmaya başladığı 1950'lere kadar, sanayileşme sürecinin temel aktörü olmuştur. 1950'den sonra hür girişimcilerin devletin yanında sanayi çarklarının başına geçtiğine tanık olmaktayız. Bu çalışma Çanakkale ili Çan İlçesi'nde 1960 yılında faaliyete geçen ?Çanakkale Seramik Fabrikası?nı inceleyerek özel sektörün neden olduğu sanayileşme deneyiminin kırsal alanda ne gibi sonuçlar doğurduğunu anlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla Çan İlçesinde, sözlü tarih tekniği kullanılarak derinlemesine mülakatlar yapıldı. Bu mülakatlar sayesinde, kırsal yapıda meydana gelen dönüşüm ve fabrikanın ilçe üzerinde kurduğu iktidarın nasıl işlediği ortaya konulmaya çalışıldı. Sanayi girdiği yerde üretim ilişkilerinden toplumsal yapıya bir dizi değişikliğe neden olarak bazı melez yapılar ortaya çıkarır. Bunun en somutlaştığı alan emek piyasasıdır. Tarımdan tam kopamayan ama fabrikada çalışan bir emek yapısı ortaya çıkartmaktadır. ?İşçileşmiş köylüler? olarak adlandıracağımız bu emek biçimi, kırsal ile bağların kopmadığı sanayileşme deneyiminde süreklilik gösterdiğini söyleyebiliriz. Yerelde kurulan sanayide istihdam yaratmadaki bu gücü sayesinde, kırılması güç ?endüstriyel paternalist? ilişkiler geliştirerek iktidarını fabrika üzerinden sağlamlaştırmaktadır.Anahtar Kelimler: Fabrika, Sanayi, İktidar, Endüstriyel Paternalizm, İşçileşmiş Köylüler, Kırsal, Sınıf, Sözlü tarih