Ders kitaplarında toplum, yurttaşlık, vatanseverlik ve ekonomi anlayışının dönüşümü : 1997 ve 2004 ilköğretim sosyal bilgiler ders kitapları üzerine bir içerik analizi

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de 2004 yılında gerçekleştirilen ilköğretimmüfredat değişikliğinin hangi koşulların ürünü olarak ortaya çıktığını, ilköğretiminamaçlarında meydana gelen değişimlerin neler olduğunu ve bu değişimlerin müfredatve ders kitaplarındaki toplum, yurttaşlık ve vatanseverlik anlayışını; ekonomi veekonomik bir aktör olarak birey kurgusunu nasıl dönüştürdüğünü anlamayaçalışmaktır. Çalışmanın kapsamı, erken Cumhuriyet döneminden 1980'lere değinilköğretim müfredatlarında meydana gelen değişimlerin irdelenmesi, 1997 ve 2004ilköğretim müfredatlarının amaçlarının ve bu amaçlara göre yazılmış 8 adet 4. ve 5.sınıf Sosyal Bilgiler ders kitaplarının karşılaştırması ile sınırlandırılmıştır. ÇalışmadaSosyal Bilgiler ders kitapları, hem niceliksel hem de niteliksel içerik analiz tekniğikullanılarak karşılaştırılmıştır.Çalışmanın sonucunda, 2004 müfredat değişikliğinin ve yenilenen derskitaplarının temelde iki amaca hizmet ettiği görülmüştür. Birincisi, 1997 müfredatındahakim olan ulus-devlet paradigmasına dayanan ekonomi anlayışının değiştirmek,küresel bir ekonomi tahayyülü oluşturmak ve işgücünün niteliklerini küresel piyasaekonomisinin gerekliliklerine uygun bir hale getirmektir. Yeni müfredat ve derskitaplarında, ekonomi konuları ve ekonomik hedefler eski müfredata göre çok dahaöncelikli bir noktaya gelmiş, bireyin iktisadi yönüne yapılan vurgu artmıştır. kinciise, küreselleşme sürecine kültürel ve siyasal anlamda uyum sağlamak üzere, millikültürü ve milli kimliği yeniden tanımlama çabasıdır. Bu çabanın altında yatan enönemli neden ise, milli eğitimin temel doktrini olan milliyetçi söylemi, insan haklarınave farklılıklara saygı, okullardaki ilişkilerin demokratikleştirilmesi gibi AvrupaBirliği'nin eğitimle ilgili kriterleriyle uyumlu bir hale getirmektir. Bu doğrultuda, ikidönem ders kitaplarında hakim olan milliyetçi söylemin niteliği değişmiş ve bu, derskitaplarındaki toplum, yurttaşlık, vatanseverlik anlayışını da farklılaştırmıştır. Yenimüfredat ve ders kitaplarında, milli değerlerin yanında evrensel değerleri de içeren,IViktisadi anlamda dünya ile bütünleşmeyi vurgulayan, daha liberal bir milliyetçilikanlayışı öne çıkmıştır. 1997 müfredatı ve Sosyal Bilgiler ders kitaplarındaki otoritermilliyetçi söylemin hakimiyeti düşünüldüğünde, yeni müfredat ve ders kitaplarındaevrensel değerlere ve demokratik değerlere yapılan vurgunun artması olumlu birgelişme iken, eğitim ile ekonomi arasındaki ilişkinin güçlenmesi, iktisadi akılcılığıninsan ve bilgi üzerindeki tahakkümünün artması ve eğitimin dilinin büyük ölçüdeiktisadi bir dil ve söyleme indirgenmesi gibi olumsuzluklar barındırmaktadır.ANAHTAR KEL MELER: Müfredat, Sosyal bilgiler ders kitabı, milliyetçilik,küreselleşme, Avrupa Birliği