Kolektif bellekte zorunlu askerliğin meşruiyeti ve dönüşümü

Abstract

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı erkekler için zorunlu bir hizmet dönemini kapsayan Zorunlu Askerlik, Türkiye'de hakim kültürel yapının temel öğelerinden biridir. Askerliğin, toplumsal hayatta, bir ?geçiş dönemi? olarak değerlendirilmesi neticesinde toplumsal cinsiyet kodlarını kuran, erkeği olgunlaştıran, eğiten bir mekansallık olarak varolması, askerliğin yarattığı kültürel deneyimleri toplumsal hayatın merkezine taşır. Bu çalışmanın temel kaygısı, hem askerliğin mecburiyetini tesis etmek için üretilen stratejileri, hem de toplumun bu stratejileri ve askerliği alımlama biçimlerini tartışmaktır.Avrupa'da paralı askerliğin mevcut olduğu dönemlerde askerlik, sözleşmeye/zümreye dayalı ve nisbeten kontrolsüz bir iş kolu anlamına gelmekteydi. Modern devletlerle birlikte ise askerlik, merkezi yapının insanlara vereceği bir ?hizmet? olmaktan çıkarak, vatandaşların devletlere karşı yapmakla yükümlü olduğu zorunlu bir göreve dönüştü. Bu dönüşüm, vatandaşları ?eksik? olarak kodlayan, eğiten, millileştiren bir hizmet döneminin gerekliliğini işaret ediyordu. Avrupa'daki zorunlu askerlik paradigması, Osmanlı'nın son dönemlerini ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş dinamiklerini de doğrudan etkiledi.Bu tarihsel süreçle birlikte uluslaşmanın bir aracı olan zorunlu askerlik kurumu, özellikle savaş-cephe mekanlarına ilişkin ortaya çıkan ?hayali? anlatılarla ya da travmatik suskunluklarla tarih dışı toplumsal hafızada ?hatırlama?nın ya da ?unutma?nın temel besinlerinden biri haline geldi. Böylece toplumsal hayatın, ailenin, okulun vb. kurumların merkezinde bir anımsama potansiyeline dönüştü. Erkekler için uzun süreli yaşanan bu deneyim, vatandaşlığa yahut erkekliğe bir ?geçiş? olarak algılanmaktaydı. Bu durum, askerliğe ilişkin anı üretimini, hatırlama ve unutmayı belirleyen ?toplumsal çerçeve?lerin bir iz düşümü haline de getirdi. Böylece asker imgesinin neyi çağrıştırdığı yahut askerliğin nasıl anımsandığı meselesi toplumsal hayat hakkında araştırmacılara bir fikir vermekteydi.Toplumsal hayattaki bu duruma ek olarak, modern devletler de zorunlu askerliğin meşruiyetini, kendi tarih yazımları, ?şanlı geçmişleri? üzerinden nostaljik ya da egemen hafıza mekanları eşliğinde sürekli yeniden üretmek durumundaydı. Dolayısıyla, ?asker?i ya da ?askerliği? hatırlamak; hem egemen ulus hafızası tarafından yürütülen hatırlama stratejisinin bireysel taktiklerle alımlanmasına, hem de kişilerin kendi kişisel deneyimlerini anımsayarak askerliğin meşruiyetini tüketmesi anlamına gelmekteydi.Dolayısıyla, askerliğin meşruiyeti, toplumsal grupların, kimliklerin, ulusal stratejilere/ulus hafızasına bağımlı bir biçimde inşa ettikleri toplumsal hafızalardan etkilenmektedir. Toplumsal hafızalar, kimliklerin çerçevelerini çizen kendiliğinden sınırlar anlamına geldiğine göre, askerliği anımsama biçimleri askerliğin meşruiyeti hakkında öncü değerlendirmeler yapmamıza da olanak sağlar.Bu çalışmamızda, anılan hat üzerinden öncelikle askerliğin tarihsel anlamı üzerinde durularak, Türkiye'deki askeri kültürün dünyadaki diğer uygulamalara göre ayırt edici özelliklerinin neler olduğu ortaya konmaya çalışılmıştır. Sonrasında, askerliğin meşruiyeti üretilirken Türkiye özelinde hangi stratejilerden faydalanıldığı özellikle ?hafıza? stratejisi bakımından (tarih yazımı, medya, hafıza mekanları vs.) ele alınmıştır. Hemen ardından, askerliği hatırlama biçimlerine bağlı olarak gelişen alımlamalar ve taktikler, ulusal stratejinin nerelerden yırtıldığı da öne çıkarılarak ortaya konmuştur. Son olarak ise, özellikle Yozgat, Kayseri, İstanbul ve Artvin-Hopa'da yapılan saha çalışmasına da dayanarak, zorunlu askerliğin meşruiyetinin azalmasının farklı toplumsal hafızalarla nasıl etkileşim içerisinde olduğu, asker imgesinin ve askerliğin çağrışımları üzerinden analiz edilmiştir.