Geleneksel Türk Osmanlı çarşı yapılarının oluşumu, gelişimi ve yakın doğu kültürleri ile olan etkileşimleri

Abstract

Birinci bölümde, alisveris eyleminin tarihsel gelisim sureci anlatilirken, tarihin en ilkel kavimlerinde ticaret eyleminin degistokusla basladigi belirtilmistir. Daha sonra çesitli kültürlerde ticarete sahne olan mekanlar ve burada gerçeklesen alisveris eyleminin olusumu örneklerle açiklanmistir. Ticaret, toplum yasaminda önemini her zaman korumus, insanlar bu sayede birbirleriyle baris kosullari icerisinde karsilikli yararlar saglayan iliskilere girmisler, kazanç amaciyla yurtlarindan uzak bölgelere gitmisler, tasima sekilleri için yeni teknolojiler gelistirmek zorunda kalmislardir. Calismanin içinde geçen geleneksel Türk ticaret mekanlariyla ilgili tanimlar ise kelime kökeni, mekansal islevi, ve bu isleve göre yapilanma özelliklerini icermektedir. Ikinci bölümde, Orta Asya kökenli Türk topluluklarinin Çin'den Avrupalya dek uzanan topraklarda göçebe, yari göçebe ve yerlesik düzende olmak üzere yasamlarint sürdürdükleri belirtilerek, Türk kentlerinde çarst olusumunun kokeni arastirilmistir. Islamiyet öncesi dönemlerde, kent surlarinin disinda yeralan alisveris mekani, Islamiyetin Türk topluluklari arasinda kabul edilmeye baslanarak yayilmasiyla birlikte, kentin merkezinde yeralan caminin cekim gücü ve Islam dininin sagladigi baris ortami gibi nedenierle sur içinde konumlanmistir. Böylece Islam kenti, merkezde kentin en büyük camii, onun yakininda meydan ve çarsi ile, sehri boydan boya kateden ve merkezde kesisen iki büyük aks ile bu aksin merkeze yakin bölümlerinde ticari eylemlerin yogunluk gösterdigi, merkezden uzaklastikça konutlarin yeraldigi bir doku özelligi göstermistir. Sabit mekan özelligi gösteren ve islenmis mal satilan carsilar, sehristan'da cami ile bütünlesmis bir konuma ulasirken, sabit olmayan ve islenmemis ürünlerin satildigi pazar yerleri, rabadin dis mahallelerinde eski konumlarini korumuslardir.