Selçuklulardan yirminci yüzyıla kadar tezhipte, ciltte ve mimaride kullanılmış zencerekler üzerinde motiflerin kökenlerine ilişkin bir araştırma

Abstract

Türkler, Anadolu'ya yerleşmeleriyle birlikte, kendi kültür, sanat ve birikimlerini, yerli ustalarınkilerle birleştirerek pek çok alanda çeşitli eserler vermeye başlamışlardır. Konumuz Selçuklulardan 20. yüzyıla kadar tezhip, cilt ve mimaride kullanılan zencerekleri (ince bordürleri) kapsamaktadır. Zencerek (zencirek), zincirleme halkalar şeklindeki süsleme motiflere verilen isimdir. Bir bordürün zencerek olabilmesi için kesintisiz olarak devam etmesi, zencereği oluşturan hatların birbirlerinin alt ve üstlerinden geçmeleri gereklidir. Türk süsleme sanatlarının genelinde görülen zencerekler bu tez kapsamında sadece tezhipte, ciltte ve mimaride (taş, çini) olmak üzere ele alınmıştır. Selçuklular Anadolu'ya hakim oldukları 12. ve 13. yüzyıllarda yapılardaki taçkapılarda ve dış cepehelerde, çinili bölümlerde, yazma eserlerde (cilt kapaklarında ve tezhiplerde) özellikle geometrik uygulamalarıyla dikkati çekerler. Bu uygulamaların bir bölümünü de zencerekler oluştururlar. Üç nokta esasına dayanan ve sonsuzluğu simgeleyen zencerekler, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı hatlar (şeritler) şeklinde kullanılırlar. Zencereği eserlerinde yoğun olarak kullanan Selçuklular en basitinden giriftine kadar hemen her alanda uygulamışlardır. Özellikle Selçukluların başkenti Konya'daki mimari eserlerde ve yazmalarda bunların en güzel örneklerine rastlamak mümkündür. Beylikler Devrine ait bazı mimari yapılardan ve özellikle bu konuda çalışmalar yapan kişilerin ortaya çıkartabildikleri yazma eserlerden Anadolu Selçuklularının uygulamalarıyla paralellik gösterdiklerini görmekteyiz. Selçukluların son dönemlerindeki gibi geometrik süslemeler bitkisel kökenli süslemelerle birlikte kullanılmaktadır. Osmanlılar Devrinde 16. yüzyılda Türk Sanatları her dalında zirveye ulaşmıştır. Yapılar ve yazma eserlerde de bu zenginliği görmek mümkündür. Selçuklularda görülen anıtsal taçkapı, süsleme geleneğinin ortadan kalkması, yapıların sadeleşmesi,ancak Mimar Sinan gibi usta mimarlarla oluşturulan muhteşem dini ve sivil yapılarda özellikle kullanılan bitkisel motiflerin ağırlıkta olduğu örnekleri görmek mümkündür. Zencerekler oldukça basitleşmiş, çinili bölümlerde bordur, yazı çerçevesi olarak veya vazolarda kullanılmaktadır. Sivil yapılar ve bazı türbelerle, bazı camilerin zencereklerin dış yüzeylerinde erken dönemlerde basit zencerekler görülür. Yazma eserler ve cilt kapaklarındaysa zencerekler Anadolu Selçuklularında kullanılan zencereklere göre daha basit ve ikili, üçlü iplikler şeklinde görülürler. Barok ve Rokoko etkisinin görüldüğü 18. ve 19. yüzyıllar içinde geometrik zencerekler her alanda da iyice basitleşmiştir, ya da artık kullanılmazlar.