Sülüs hattın tarihsel evrimi, anatomisi ve estetik yapısı

Abstract

Hat "yazı", İslam güzel sanatları içinde çok önemli bir sanattır. İslamiyetin doğuşundan sonra, hat sanatkârları bu sanatın güzellik bakımından gelişmesine çalışmışlar ve onu hendesî kuralları göz önünde tutarak ortaya koymuşlardır.

Dört Halife devrinde yazı o kadar güzel değildi, fakat Emevî ve Abbâsîler dönemlerinde biraz daha gelişmişti. O dönemde yazının diğer çeşitleri meydana çıkmıştı. Fakat Kûfî yazısı da en meşhur yazılardan biri idi. Hattın gelişmesinin en önemli devresi, VII. yüzyılda vuku buldu. Abbâsîler'in meşhur hattatı İbn Mukle, Kûfî yazı harflerini ölçüler ve hendesî kâideler içine aldı. İbn Mukle'den sonra İbn Abdü'l-Salam ve İbn Bevvâb gibi isimler hattı geliştirdiler.

Kûfî'den sonra Muhakkak, Reyhânî ve ayrıca Kalem ismiyle anılan Sülüs, Sülüseyn ve Nesih yazıları ortaya çıkmıştır.

Bugün mevcut olan bütün Arap yazısı çeşitleri, kâidelere uygun ve güzel yazılmaktadır. Ancak Sülüs yazısı çok sanatlı ve yapı bakımından hendesî şekillere, biçimlere uygun olduğundan ona "yazının Beyi" veya "yazının arslanı" adı verilmiştir. Ben bu sebeple, Sülüs hattının tarihsel evrimi ve estetik yapısını tezime konu seçtim.

Tarihî kaynaklardan "İânetü'l-Münşî", bugünkü yazıların, Emevîler'in son zamanları ve Abbâsîler'in ilk dönemlerinde meydana çıktığını: Abhâsu'l-Cemîle fi Şerhi'l-Akîle'de, bugünkü mevcut yazıların hepsinin Kûfî'den doğduğunu bildirir. Sülüs yazısı, Kûfî'den alınmıştır, bu yazının gelişmesi hususunda en iyi bilgi Subhu'l-Âşâ'da bulunmaktadır. Bu eser kendi zamanının yazıları hakkında sağlam bilgi vermiştir. Bu sebeple Subhu'l-Âşâ'nın Sülüs hakkındaki görüşlerini aldım.

Sülüs yazı, Emevîler ve Abbâsîler zamanında terakki etmiş, Osmanlılar devrinde ise en güzel şekline bürünmüştür. Yâkût'tan sonra Şeyh Hamdullah'ın elinde bu yazı daha da gelişmiştir. Şeyh'ten sonra gelen hattatlar Sülüs ve Celî Sülüs yazıda çok güzel örnekler vermişlerdir.

Sülüs harflerinin anatomik ve estetik yapısına bu tezde geniş yer verilmiştir.

Bu çalışmadaki hedefim Sülüs hattının anatomisi, estetik yapısı ve bu yazının gelişmesine tesir eden faktörlerdir. Türkiye'de edindiğim bilgiler, ulaştığım kaynaklar ve gördüğüm nefis yazı örnekleri ile ülkem Sudan'a faydalı olmak amacındayım.Konu seçiminde ve bu tezin hazırlanmasında bana yardımcı olan danışmanım Sayın Yard. Doç. Savaş ÇEVİK'e ve yardımını esirgemeyen ve Farsça'dan Türkçe'ye bana tercümeler yapan üstadım Sayın Prof. Dr. Ali ALPARSLAN'a teşekkür ederim. Ayrıca üniversitede bana çok yardımcı olan Sayın Prof. Dr. İlhami TURAN'a ve tezin hazırlanmasında beni yönlendiren Sayın Uğur DERMAN'a şükranlarımı sunarım.

Türkiye'ye okumak için gelmeme yardımcı olan ve problemlerimi çözen İslam Tarih, Sanat Kültür Araştırma Merkezi "IRCICA"ya, özellikle Sayın Prof. Dr. Ekmeleddin İHSANOĞLU'na, Sayın Dr. Hidayet NUHOĞLU'na ve Sayın Mohammed TAMİMİ'ye teşekkürü bir borç bilirim.