"Bir Dedenin kimliğinde müziğin yeri ne kadardır?" seçkinlerin müzik eğitimi: Türkiye Alevilerinin manevi liderlerinin yetişmesinde müziğin rolü

Abstract

Bu tezde, Türkiyedeki Aleviliğin, kentleşme süreci içinde, temel değerlerinden olan müzik ve manevilik geleneğini ne ölçüde koruyabildiği araştırılmaktadır. Alevi maneviliğinin müziksel değerlerini yaşatan birim olarak ocak'lar, onların etkin gücü olarak ta, dede'ler ele alınmıştır.

"Müzik ve maneviliğin Alevilik'teki temel öğeleri olan "ocak" kavramının ve "dedelik" kurumunun günümüzde korunmakta olduğu" yolundaki hipotezin denetlenmesi amacıyla, benzer bir geleneğin, yani, Hindistandaki "gharana" kavramının ve guru'luk kurumunun, tanımı yapılmış, Türkiyedeki ocak/dedelik geleneğinin bugün içinde bulunduğu gerçeklerin bu tanımın özündeki belirleyici koşullara uyup uymadığını araştıran parametreler oluşturulmuştur.

Gharana'yı tanımlamış olan araştırmacılar (Kippen, Neumann) bir "usta müzisyenler soyu"nun varlığı ve sürekliliğine çok önem vermişlerdir. Yapılan alan çalışması da, bu parametreye veri sağlanması amacı çevresinde örgütlenmiş, "ocak ailesinde müziğin oynadığı rol" ile, "bu müzik geleneğinin kaç kuşaktan beri sürmekte olduğu" konularında elde edilen veriler istatistiksel olarak değerlendirilmiştir.

Çıkan sonuçlar çok öğreticidir: önce, müziğin, her "ocak geleneği" içinde, muhakkak önemli bir rol oynamadığı, bazı ocaklarda, "dedelerin müzikle uğraşmasının gerekli olmadığı" yolunda açık bir tavır bulunduğu gözlemlenmiştir. Bu gözlem "müzikle-uğraşan-dedeler" içeren ocakların içermeyenlerden ayırt edilmesi gereğini doğurmuştur. İkinci olarak, dede'leri müzikle uğraşan ocakların müzik yeteneklerini kuşaktan-kuşağa aktarmayı ne ölçüde başarmış oldukları gharana geleneğinden ödünç alınan ölçütler kullanılarak--ölçülmüştür. Bunu başarmış olan ocaklarda, "müziksel soy" kavramıyla dile getirilebilecek bir özellik ayırt edilmiştir.

Müziksel soya sahip ocakların örneklemdeki toplam ocak sayısına oranı 14/24; yani %58,33tür. Bu oran, Alevilik içerisinde, kentleşmenin getirdiği maddî-manevî değişme sürecinin sarsıntılarına karşın, a) ocağın maneviliğin kaynağında görüldüğü, b) manevi liderlik konusunda, müziğin en önemli rollerden birini oynamayı sürdürdüğü, yolunda bir gösterge sağlamakta, hipotezi doğrulamaktadır.

Alan çalışmasında, ocak aileleri (dedeler), arasında yürütülen veri toplama çabasına