Zamanı ve mekanı cinsiyetlendirmek: Türkiye'de kadın kahvehaneleri ve boş zaman hakkı

Abstract

Bu tezde feminist boş zaman ve feminist coğrafya literatürü ekseninde Türkiye'deki kadınların yaygın ve normatif boş zaman deneyimlerine ayrıksı bir örnek teşkil eden kadın kahveleri ele alınmıştır. Çalışma hem gazete ve dergi arşiv taramasına hem de saha araştırmasına dayanmaktadır. Saha çalışması İstanbul ve bir İç Anadolu ilçesinde bulunan iki kadın kahvehanesinde yürütülmüştür. Literatürde kadınların kentle ilişkileri ve boş zaman deneyimleri ağırlıklı olarak engellemeler ve kısıtlamalar etrafında ele alınır. Ancak ne kent ne de boş zaman kadınların aşırı belirlenmiş yapıların pasif kurbanları oldukları, yalnızca baskı ve engellerle karşılaştıkları, onlara hiçbir eylem, özgürlük ve seçim alanı bırakmayan alanlardır. Bu tezde kadın kahvehaneleri üzerinden kentin ve boş zamanın kadınlar için özgürleştirici yönlerine, içlerindeki barındırdıkları direnme ve güçlenme imkanlarına vurgu yapılmaktadır. Kadınlar mekanın üreticileri; kamusal mekanları çeşitli stratejilerle sahiplenerek talep eden aktif özneler olarak görülmektedir. Bu anlamda kadın kahvehaneleri "kent hakkı" ve "boş zaman hakkı" kavramlarından hareketle, arşivden ve sahadan elde edilen veriler ışığında bir hak talebi olarak okunmaktadır. Kadınlar, kadın kahvehaneleriyle hiçbir işe bulaşmadan keyifli vakit geçirme, rahatlama, sosyalleşme isteğiyle erkeklerin sahip olduğu kamusal bir mekanda boş zaman geçirme ayrıcalığını talep etmekte ve bu talepleri doğrultusunda kentsel kamusal alanı dönüştürmüştür. Kadın kahvehaneleri kadınların gündelik hayatta "eril" olarak cinsiyetlendirilmiş bir mekanın cinsiyetini tersine çevirerek mekânsal dışlanmaya, geleneksel cinsiyet rollerine, normatif kadınlık beklentilerine söylem ve mekânsal pratikler aracılığıyla meydan okudukları, toplumsal cinsiyet klişelerini ve ilişkilerini ters yüz ettikleri ve kendilerine dayatılan toplumsal cinsiyetle ilişkili kısıtlamalara karşı direnç oluşturdukları alternatif bir kamusal alan olma işlevi görmektedir.