İstanbul kütüphanelerindeki Hindistan kökenli minyatürler içeren iki murakka

Abstract

Seçkin tasvir ve hat örnekleri içeren İslamî murakkaların temelleri 15. yüzyıla, Timurlu dönemine dayanmaktadır. Timurlu mirasını sahiplenen Babürlü döneminde de, imparatorluğun güçlü Şahları için nadide sultanî murakkalar hazırlanmıştır. Tezin konusunu oluşturan iki murakka, Babürlü ve Hint Sultanlıkları döneminde yapıldığı anlaşılan tasvir ve hat çalışmaları içermekle beraber, albüm olarak farklı dönemlerde düzenlenmiştir. Bu iki murakkadan, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine 2137 numaralı albüm (TSMK, H.2137), Muhammed Salih el-hakanî tarafından yazılan önsöz metnine göre, Özbek Astrahanlı hükümdarı Veli Muhammed Bahadır Han için h.1018/m.1609-10 tarihinde, muhtemelen dönemin saltanat merkezi Buhara'da hazırlanmıştır. Albümün cildi, sayfa kenarı bezemeleri ve bazı tezhipli yaprakları dönem üslubuna uygundur. Bununla birlikte murakkada, 16. yüzyıl Özbek/Buhara üslubunda sadece bir minyatür ve bu döneme ait olduğu düşünülen, Mahmud İshak Şehabî imzalı sekiz kıt'a yer almaktadır. Murakkadaki tasvirlerin çoğunluğu ise, 16. yüzyıl sonu-17.yüzyıl başı Babürlü ile aynı yüzyıllara ait, Hint Sultanlıkları Bicapur ve Golkonda ekolündeki örneklerden oluşmaktadır. Albümde, ayrıca, Safevî Kazvin ve İsfahan üslubundaki tasvirler, Avrupa gravürleri ve 16. yüzyılda faaliyet göstermiş meşhur Safevî hattatların imzasını taşıyan hat örnekleri bulunmaktadır. Tezde incelenen diğer eser, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Farsça 1424 numaralı murakka ise (İÜK, F.1424), bir önsöz kaydı taşımamaktadır. Albüm cildi, yapraklarının dar-enli pervaz tasarımları ve Kaçar Şahı Feth Ali Şah ithaflı iki tasvirine göre, 19. yüzyıl başı Kaçar dönemine ait olmalıdır. Diğer albümde olduğu gibi, bu murakkada da tasvirlerin büyük bir kısmı Babürlü üslubundadır. Ancak bu Hint/Babürlü minyatürlerinin çoğu 18. yüzyıl başına ait örneklerdir. Bu murakkada 16. yüzyıl sonu-17. yüzyıl başlarında Babürlü sarayında çalışmış olan hattatlara ait kıt'alar da yer almaktadır. Albümde, ayrıca Hint eyaleti Leknev ve Racput Sultanlığı ile Zend ve Kaçar üslubunda tasvirler de bulunmaktadır. Babürlü saray kitabhanesinin büyük bir kısmı, 1739 yılında Afşar Şahı Nadir Şah, daha sonra Afganlar tarafından yağmalanmıştır. Bu sebeple, Babürlü albümlerinin çoğu günümüze dağılmış yapraklar halinde ulaşmıştır. Bu iki sultanî murakka da Hindistan topraklarında hazırlanan tasvir ve hat örneklerinin Özbek/Astrahanlı ve Kaçar albümlerine yerleştirilmiş olduğunu gösteren iki örnek olması bakımından önemlidir.