Yerel toplulukların afet yönetimine katılım süreci: Vatandaş bilimi yaklaşımıyla bir inceleme

Abstract

Ülkemizdeki pek çok yerleşim yeri deprem başta olmak üzere birçok afet riskiyle karşı karşıyadır. Doğal afetler yaşamın bir parçası olup engellenemez ancak afetlerin neden olduğu etkiyi en aza indirgemek ve afetlere karşı bilinçli ve hazırlıklı olmak toplumların elindedir. Dünyada son yıllarda afetlerle mücadele konusunda dirençli toplumlar oluşturmanın önemine dair çalışmalar oldukça artmıştır. Afet dirençli toplumlar oluşturmak ve toplumların afetlerle başa çıkma kapasitesini geliştirmek için afet öncesi, sırası ve sonrasında afet yönetimine toplumsal katılım kilit bir role sahiptir. Afet sonrası hükümet yetkilileri ve profesyonel ekipler afet alanına ulaşana kadar afetten etkilenenlere ilk müdahale ve yardımın aile, komşu gibi yakın çevrelerinden gelmesi özellikle yerel toplulukların eğitim ve hazırlığının ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. 2000li yıllar sonrası geleneksel afet yönetimi anlayışının toplum tabanlı afet yönetim anlayışına doğru evrildiği görülmektedir. Toplum tabanlı afet yönetim yaklaşımları afetlere karşı hazırlıklı olmak, risk ve tehlikeleri azaltmak, yerel toplululukları hareket geçirmek ve organize etmek, toplulukların afetlerle başa çıkma kapasitelerini geliştirmek gibi hedeflerle hareket etmektedir. Ancak yerel toplulukların afet yönetimine katılımının sağlanmasında yerel yönetimlerin ve toplulukların karşılaştığı birtakım güçlükler söz konusudur. Bu güçlüklerin neler olduğu ve toplumsal katılımı artırmayı sağlayacak etkili bir yaklaşım çerçevesinin nasıl olabileceği soruları bu çalışmanın konusunu oluşturmuştur. Çalışma konusu kapsamında toplumsal katılımların önündeki güçlükleri belirlemek amacı ile afet yönetimi konusunda çeşitli ülke ve topluluklardaki yerel girişimlerin uygulama örneklerinin katılım süreç yönetimleri sistematik bir şekilde incelenmiş ve "benchmarkig" yöntemi ile topluluk katılımlarının önünde engel oluşturan faktörler ile katılımı artıran ve süreci başarıya taşıyan unsurlar tespit edilmiştir. Değerlendirmeler sonucu afet yönetimine karşı toplumların ilgisizliği; toplulukların kendi kapasitelerinin farkında olmaması; finans, teknik, uygulama mekanizmaları gibi konularda hükümet desteğinin ve denetiminin yetersizliği; kamu, STK ve özel sektör işbirliklerinin sağlanamaması; yerel yönetimlerin toplumlarda oluşturdukları güven eksiklikleri gibi sorunlar toplum katılımını engelleyen faktörlerdir. Bu sorunlara etkili ve sürdürülebilir bir çözüm getirebilmek arayışı, çalışmanın ilerleyen aşamalarını vatandaş bilimi kavramı ile tanıştırmıştır. Vatandaş bilimi halkı doğrudan bilimsel araştırma süreçlerine dahil eden bir yaklaşım olarak vatandaşın afet yönetiminde toplumsal ilgisini artırmaya, çok boyutlu yaklaşımlar sağlayabilecek, zaman ve kaynak gibi sınırlamaların önüne geçebilecek daha düşük maliyetli yatırımları mümkün kılmaya yönelik fırsatlar sunabilecek önemli bir potansiyele sahiptir. Bu doğrultuda yerel yönetimlere ve topluluk girişimlerine yol gösterici nitelikte olması hedeflenen, afet yönetiminde topluluk katılımını artırmaya yönelik vatandaş bilimi yaklaşımıyla bir afet yönetim çerçevesi önerilmiştir.