Selçuk devrine ait resimli bir Anadolu yazması

Abstract

Paris'te, Bibliothèque Nationale'de (Fransa Ulusal Kütüphanesi), Türk kültür ve sanatı açısından kıymetli el yazmaları bulunmaktadır. Bu bağlamda, Farsça yazılmış metinler arasında yer alması dolayısıyla "Persan 174 (nouveau 899)" numarasıyla ve "Gaulmin au chiffre du Roi, Regius 1553" ibaresiyle kayıtlı olan, 146 varaklık, nesih hatlı bir mecmua; Selçuklu döneminde Anadolu'da vücuda getirilmiş bir eserdir.

Pek çok minyatür ve resim de içeren bu yazma, Türk resim tarihi açısından önemli bir kaynak vesikasıdır. Mecmuanın tamamı, aynı yazar tarafından kaleme alınmıştır.

İlk kısımda yazar, adının İbn Ali es-Sicistânî olduğunu, 170 yaşında bulunduğunu, İslam Peygamberi’nin haber verdiği yetmiş iki fırkanın memleketlerini –yani tüm İslam coğrafyasını– gezdiğini anlatır. Yazar, burada kendini bir “heykelî”, “remmal” ve “sâ’atî” olarak tanıtır. Yani astrolojik tılsımlar yapan, remil (kum falı) ile uğraşan ve büyüsel figürler içeren “heykel resimleri”yle çalışan bir kimsedir.

Kitâb-i Daqāiq al-Haqāiq adlı ikinci bölüm, 670 yılında Aksarâ’da (bugünkü Aksaray) yazılmıştır. Burada yazarın adı iki şekilde geçer:

Nasır al-Din Muhammed ibn İbrahim Abdullah (fol. 1)

Ebû al-Mahâmid Muhammed ibn Ali es-Sicistânî (fol. 81)

Yazar farklı yerlerde "al-Rammâl al-muazzam, al-Sâ’atî, al-Haykelî" gibi sıfatlarla da anılmaktadır.

Hicrî 671 yılında Kayseri’de yazılmış olan ve fol. 113v’de başlayan son bölüm, Mûnis al-Hawârif başlığını taşır ve yine aynı yazara aittir. Bu bölümde yazar, Nasır al-Rammâl al-Sâ’atî al-Sivâsî olarak tanımlanır.

Anlaşıldığı üzere, Nasır al-Din Muhammed, efsaneler ve eski geleneklerle tanınan Sicistan bölgesinden (bugünkü Sistan, İran) gelmiş; Sivas’a yerleşmiş, Aksaray ve Kayseri’de yaşamıştır.

Son risâlede (fol. 133v), eser Rûm Sultanı Gıyâs al-Din Keyhüsrev’e hicrî 666–687 yılları arasında ithaf edilmiştir. Bu tarih, Selçukluların son dönemine ve Moğolların Yakın Doğu’ya hâkim oldukları zamana denk gelmektedir.

Mecmuayı üç yönüyle değerlendirmek mümkündür:

Metin içeriği,

Metinde yer alan alfabeler (elifbâlar),

Resimler (minyatürler ve illüstrasyonlar)